Berberse sieraden: een rijkdom in erfgoed

© Olivier Martel

© Olivier Martel

In het Tropenmuseum te Amsterdam is er een collectie Berberse sieraden te bezichtigen in de vaste tentoonstelling “West-Azië en Noord-Afrika”. Deze sieraden dateren uit de periode 1900-1940 en komen vooral uit de zuidelijke regio’s van het Atlasgebergte, ook wel gekend als de Anti-Atlas.

De Berbers of Imazighen (‘Vrije mensen’; meervoud van Amazigh) vormen de oorspronkelijke bevolking van Noord-Afrika. Ze spreken aan elkaar verwante talen en delen een gemeenschappelijk cultureel erfgoed. De meeste Berbers zijn tegenwoordig gevestigd in Marokko, Algerije, Tunesië, Libië, Mali, Mauritanië en Niger.

De ontwikkeling van de Berber of Amazigh-cultuur heeft zich grotendeels in Marokko voltrokken, door het hoge percentage (ca. 50%) Imazighen dat er woont. De vrouwen spelen een belangrijke rol in de publieke Amazigh-cultuur. Zij houden hun culturele identiteit in leven door middel van verschillende kunstuitingen. Berbervrouwen zijn onder andere befaamd om het a capella zingen van Berberse liederen (Izran) en het handwerk dat ze verrichten. Meer bepaald, handgemaakte tapijten, keramiek en zilveren sieraden. In de openlijke identiteitsexpressie van deze vrouwen spelen sieraden een belangrijke rol. De Amazigh-mannen daarentegen dragen weinig sieraden, met uitzondering van ringen en, in moderne tijden, horloges. Het dragen hiervan is meer functioneel van aard. Er worden magische krachten aan toegeschreven, waardoor de emotionele waarde van het sieraad toeneemt.

Tazelagt (1900-1925)

 

De symbolische waarde

In de Berbercultuur hebben sieraden naast de gebruiks- en sierfunctie ook een symbolische en een mythische betekenis –ze worden gebruikt als amuletten en talismannen om zichzelf tegen boze geesten en invloeden te beschermen. Daarnaast heeft de aanschaf van sieraden een economische betekenis. De juwelen van de Amazigh-vrouw zijn volledig haar eigen bezit. Ze kan sieraden kopen, en verkopen om haar familie op die manier financieel bij te staan in moeilijkere periodes. Met het vergaarde geld kan de vrouw ook dieren of land aankopen. De vrouw, die haar sieraden slim inzet op de handelsmarkt, vormt een kundige bankierster voor de familie. Tegenwoordig komt dit nog maar weinig voor omdat de traditionele zilveren sieraden in grote mate vervangen zijn door gouden sieraden.

Tizadad

Tizadad (1900-1925)

Eveneens heeft de nomadische levenswijze van Imazighen plaats gemaakt voor een sedentair bestaan en zijn er ook andere bronnen van inkomsten. Ondanks de economische en socio-culturele veranderingen worden de traditionele sieraden nog steeds als waardevol gezien en worden ze bij speciale gelegenheden gedragen. Een vrouw die een broche, armband, kettingen, oorbel of een handje van Fatima (khamsa, letterlijk: ‘vijf’) van zilver draagt, laat haar verbondenheid met haar tradities en afkomst zien.

Tawnza (1910-1940)

De Berbers hebben de traditie om sieraden van moeder op dochter te laten overgaan. Wanneer dit niet mogelijk is doordat de moeder meer dochters heeft, wordt er voor het huwelijk een nieuw gewenst sieraad aangekocht. Vrouwen beginnen al op jonge leeftijd met verzamelen. Naarmate hun huwelijk nadert, neemt ook de aanschaf van sieraden toe en willen vrouwen het liefst op maat gemaakte sieraden, al naar gelang hun persoonlijke voorkeur. Dit maakt dat de sieraden bij elke overdracht naar een volgende generatie naar de edelsmid moeten om bewerkt te worden. Om die reden zijn antieke stukken, daterend van voor 1900, vrij zeldzaam.

 

Authentieke Berberse sieraden

Taounza: zilveren voorhoofdtooi met emailversiering (ca. 1930)

 De voornaamste sieraden uit de Berbercultuur zijn halssnoeren, armbanden, broches en grote oorbellen die meestal ondersteund worden door een ketting die over het hoofd loopt, al dan niet gepaard met hangers over de slapen.

Tizerzai (1900-1925)

De traditionele Berberse vrouwenkleding wordt gedrapeerd en bijeen gehouden door broches (tizerzai) en een riem. In Marokko kunnen de spelden afhankelijk van de regio een verschillende vorm aannemen, nl. rond, driehoekig, met of zonder ramshorens aan de zijkanten, die verwijzen naar de vrouwelijke vruchtbaarheid. Deze kledingspelden zijn niet enkel mooi, maar ook functioneel. Ze worden door Berbervrouwen gebruikt om de wikkeldoek vast te pinnen ter hoogte van de borsten zodat de armen vrij blijven.

Tazelaght (ca. 1940)

Een sieraad dat Amazighvrouwen eveneens vaak dragen is een geregen halsketting met amberkralen, muntenhangers en schelpen. Men geloofde dat amber een beschermende functie had. Dit type halssnoeren werd vroeger gedragen door de vrouwen van de Ida ou Semlal, een Berberbevolkingsgroep in de westelijke Anti-Atlas. Mogelijk was dit halssnoer van begin af aan onderdeel van de bruidsschat of werd het later verkregen als een uitingsvorm van de toenemende welvarendheid van de familie. Een ander halssieraad dat door de vrouwen van Ahl Massa, een stam uit het zuidwesten van Marokko, werd gedragen, is de tazelagt, een ketting bestaand uit rode koraalkralen en een bepaald aantal hangers met een spiraalmotief. Dit patroon staat symbool voor het eeuwige. Op sommige kettingen zijn ook spreuken in het Berbers alfabet (Tifinagh) te vinden.

Adelbidj (1900-1925)

 Er bestaan verschillende soorten armbanden voor Berbervrouwen. De Aït Atta, een Berberstam in het zuidoosten van Marokko, draagt stervormige armbanden, waarbij de punten kunnen worden gebruikt ter zelfverdediging. De vrouwen van de Ida ou Semlal dragen naast de gewone armbanden (adelbidj) ook scharnierende armbanden (tanbelt), versierd met geometrische en bloemmotieven. Het is duidelijk dat de Amazighsieraden een voorbeeld zijn van een unieke en ambachtelijke bekwaamheid.

Sieraden Marokko, collectie Tropenmuseum, fotografie Irene de Groot

Comments

This post is also available in: English