Van recitatie naar performance en terug: de ontwikkeling van iSLAM

 

Stel je een orkest voor waar de musici woorden zijn. De voortgebrachte klanken de intensiteit, de emoties waaruit deze woorden gevormd worden. Tussen dit alles sta jij, dirigent van een klankenspel, met je wijsvinger ritmisch lijnen creërend tussen woord en klank. Badend in je eigen zweet leg je hart en ziel in het spel. Zij het niet in de woorden noch de emoties. Zij behoren de musici toe. Jij gaat op in het klankenspel dat je al eens hebt beleefd. Als een dirigent ben je telkens weer een toon voor op het orkest en het publiek. De woorden en emoties zijn reeds gegrift in je verleden en geheugen. Niettemin, daar op het podium componeer je een verhaal waar je je hart in legt. Je spreekt maar wordt veeleer gesproken. Op het podium ben je spoken word.

De jonge maar turbulente geschiedenis van spoken word, een vorm van performance poëzie, gaat terug tot het Amerika van eind jaren ‘50. Het begon met een groep van mensen die onder invloed van de Harlem renaissance beweging en de latere Blues de nood voelden zich uit te drukken. De jaren ‘60 mochten dan wel de idee van vrijheid en individuele ontplooiing met zich hebben meegebracht, de meeste minderheidsgroepen ondergingen deze revolutionaire beweging veeleer als een blanke bevrijdingsbeweging. Tegen deze beweging in begonnen zij een Afro-Amerikaanse kunstgemeenschap. Opzet was uitdrukking te kunnen geven aan hun frustraties en problemen met de wijze waarop de wereld zich ontwikkelde ten opzichte van hun positie binnen de maatschappij. Als The Last Poets zouden zij de grondleggers worden van een enorme internationale dynamische stroming die tot op heden zijn invloed uitoefent op verschillende stromingen en generaties.

 

Felipe Luciano, Gylan Kain en David Nelson: grondleggers van The Last Poets

Felipe Luciano, Gylan Kain en David Nelson: grondleggers van The Last Poets

 

 Tell me not that I’m a dreamer for the things I feel and see
or that nothing can be accomplished from the things I wish to be
Tell me not that I’m fanatic for the things I feel inside
they are flowers of oppression born of a pain I cannot hide

Hands off/Last Poets

 

Oorspronkelijk was spoken word, onder invloed van The Last Poets een mix van poëzie en voordracht. Waarbij een bijzondere nadruk werd gelegd op thema’s als slavernij, racisme, het verlangen naar het thuisland of de benadeelde positie van de Afro-Amerikaan in de V.S. Thema’s die niet enkel overheersten in het werk van The Last Poets maar ook bijvoorbeeld in het monumentale werk van Gill Scott-Heron. Met de befaamde zin  “The revolution will not be televised” als archetype van deze eerste en fundamentele stroming in de geschiedenis van spoken word.

 

 

De eerste ontwikkelingen van spoken word waren dus niet veeleer door muziek geïnspireerd als wel vanuit een politieke frustratie die men trachtte te verwoorden in iets muzikaals. De associatie met de opkomende commerciële hip-hop scene of met de rap-scene is net hierdoor een vergissing: “The moment you start from a beat and thereupon try to find words, it just means your personality is hidden and your music shallow” dixit Gill Scott-Heron.

Door de enorme en bijna onmiddellijke populariteit van The Last Poets werd het genre al gauw opgepikt door andere artiesten en groeide zijn aanhang en bekendheid vanuit de kleinere Amerikaanse kunstcafés (denk aan de bluesbars) en onafhankelijke radiostations. Het zorgde er ook voor dat het onderwerp en de wijze van presenteren langzaamaan loskwamen van de oorspronkelijke Afro-Amerikaanse invloeden en in zekere zin toegankelijker werden. Niettemin gaf het Afro-Amerikaanse spoken word, dankzij deze ontwikkelingen, aanleiding tot de geboorte van zijn belangrijkste erfgenaam, Poetry Slam.

 

Poetry Slam is een poëtische stijlvorm geïnitieerd door Marc Smith AKA Slam Papi die zich verweerde tegen het snobisme dat zich rond poëzie had genesteld in de jaren ‘80. Poëzie werd destijds meer en meer een pompeuze bedoening van enkele dichters die abstracte of weinig inspirerende teksten presenteerden om vooral aan hun eigen statuut te werken. Er was geen levendigheid, geen interactie met het publiek. De gevestigde poëzie ontbrak het aan kracht om te inspireren te meer door het arrogante zelfvoldane karakter van de dichters die het publiek opzochten in plaats van de inspiratie.

 

The very word ‘poetry’ repels people. Why is that?
Because of what schools have done to it. The slam gives it back to the people…. We need people to talk poetry to each other.
That’s how we communicate our values, our hearts, the things that we’ve learned that make us who we are

Marc Smith

Om deze tendens van zelfvoldaanheid tegen te gaan organiseerde Slam Papi evenementen waarbij de participatie van het publiek essentieel was. Het doel van een poetry slam was dat een dichter, ten koste van een andere dichter, het publiek voor zich won. Marc Smith zijn beruchte zin was dan ook “please do not applaud for a mediocre poem!” De introductie van het competitieve element in Slam Poetry bracht de poëzie terug in het domein van het alledaagse, van de bezorgdheid om gebeurtenissen en zaken waarin iedereen zich wel kan vinden. Een ludieke manier om de dichter terug, in alle bescheidenheid, dichter bij het publiek te brengen en tegelijkertijd het publiek dwingen te luisteren.

Def Poetry

Def Poetry

Het begin van het nieuwe millennium zou een nieuw fundamenteel element in de geschiedenis van spoken word introduceren. Geïnspireerd door de Slam Poetry beweging van Marc Smith begon muziekondernemer Russel Simmons een commercieel live-stage televisieprogramma genaamd Def Poetry Jam. Een show waarin gevestigde muzikale en dichterlijke waarden werden afgewisseld met opkomend talent. Ook weer met de nadruk het publiek zo wild mogelijk te krijgen. Artiesten als Erykah Badu, Jamie foxx, Lauryn Hill en Taylor Mali, Shihan of Amir Sulaiman kenden er een tekenend optreden in hun carrière.

De immense populariteit van deze ietwat gecommercialiseerde versie van spoken word zou in 2008 een stille dood sterven. Nadat de show uit de lucht gehaald werd kreeg Gill Scott-Heron uitdrukking ‘the revolution will not be televised’ pas werkelijk profetische waarde voor het genre. Aan het einde van 2008 bleek de enige wijze van overleven de (spontane) overgang te zijn geweest naar het internet. Met de opkomst van de sociale media herleefden spoken word en Def Poetry een tweede leven. Niet enkel verschenen er meer en meer filmpjes en teksten van mensen die langs dit medium naar buiten durfden te komen met hun gedichten; het internet bleek ook het grootste en meest kritische publiek te herbergen. Het zorgt er voor dat elke dichter en spoken word-artiest spontaan naar nieuwe creatieve vormen gaat zoeken om op te vallen in de virtuele massa. Talrijke samenwerkingsverbanden tussen artiesten van verschillende genres en strekkingen ontstaan immers door een simpel berichtje. Het hele amalgaam zorgde voor een rijke kruisbestuiving en beïnvloeding gaande van visuele artiesten tot ‘soundbuilders’ die een geheel nieuwe dimensie aan het genre toevoegden.

 

Al is de meest fundamentele verandering misschien wel dat binnen het virtuele koninkrijk dat het internet is het genre volledig losgerukt werd van elke subcultuur die haar zou kunnen domineren. Want ondanks de vrije aanpak bleek een programma als Def Poetry nog steeds gedomineerd door een Afro-Amerikaanse tendens. Door het internet werd spoken word eindelijk een formele methode die nog volledig moest worden ingevuld door de artiest en zijn persoonlijkheid. Spoken word werd hierdoor spontaan geïntegreerd vanuit een bepaalde religieuze of sociale beleving die de artiest met zich meedroeg.

 

Boonaa Mohammed – © Redouan Tijani

Boonaa Mohammed – © Redouan Tijani

Met in het achterhoofd het optreden van Boonaa Mohammed in Antwerpen (25/11/2012) is het een mooie gelegenheid zo’n kruisbestuiving onder de loep te nemen. Wij hadden kans Boonaa Mohammed uit te horen over het fenomeen van Islamic spoken word oftewel: iSLAM.

iSLAM

De verweving van Spoken Word als expressievorm en het Islamitisch geloof kan reeds ontwaard worden bij The Last Poets. De Afro-Amerikaanse vrijheidsbeweging beleefde immers een gedeeltelijke verschuiving naar islamitische gedachtegoed onder leiding van Malcom X. Een verschuiving die niet onopgemerkt bleef bij The Last Poets. Niet alleen namen ze Malcom X al gauw aan als muze van de beweging, ze beleefden ook de bekering van enkele stichtende leden, zijnde Abiodun Oyewole en Umar Hassan.

Als men even stilstaat bij wat de combinatie van spoken word en een religie betekent dan dringt zich vaak de dogmatische overtuiging op, dat een artiest vrij moet zijn van dogma’s en vooronderstellingen om werkelijk creatief te kunnen zijn. Toch blijkt dit niet noodzakelijk. Vele islamitische artiesten hebben immers al aangetoond dat het ook anders kan; waaronder als meest bekende Yusuf Islam (Cat Stevens), Amir Sulaiman, Boonaa Mohammed en Suhair Mohammed kunnen worden gerekend.

Ook voor Boonaa is het idee dat zijn religieuze overtuigen zijn creativiteit in het gedrang zouden brengen onzin. Hij geeft toe dat een artiest inderdaad gevoeliger dient te worden voor wat hij nu wel zegt (en wat hij niet kan zeggen): “Just saying something for the sake of it becomes futile when one realises the bigger subjects, the essences of living and breathing.”

 

Natuurlijk verandert voor een religieus geïnspireerde artiest ook het publiek enigzins. Het wordt immers meer en meer een publiek van religieus gezinden die met een bepaalde verwachting komen. Boonaa beschouwt het dan ook als een noodzakelijke beleefdheid dat wat hij brengt niet in strijd is met islamitische waarden. Toch voegt hij er dan nog nadrukkelijk aan toe: But in that sense this limitation’ makes me more creative, allowing me to in a sincere way try to find a subtle and honest expression instead of cursing.’’

Deze noodzakelijke beleefdheid kan resulteren in een spoken wordtekst die dicht bij het religieuze discours blijft. In Boonaa’s geval is dat vooral om in deze expressiviteit het publiek weer het affectieve element van bepaalde (religieuze) ideeën te laten beleven:

I state the obvious
Nervous,
Body in perfect condition
As I stand in front of my Lord trying to prove my dedication
Walking the thin line between hope and fear
Words coming out crystal clear
As though Judgement were hear
The humility combats the lives
I told them that I used to do
When I am closest to Truth
A vessel of submission
His recognition is my Quest
Hands folded at both palms
Gaze is lowered upon the spot at which my head would rise
When the warm wet water still covers my eyes

Bonaa Mohammed/Priorities

 

Deze vorm van spoken word is overheersend in het islamitische werk van dichters als Amar Poetry, Jaelan of Kashmir Maryam.

Hiertegenover zijn er dan ook artiesten die neigen de grens tussen de oneindige vrijheid van spoken word en de eindige vrijheid van de religieuze overtuigen op een meer subtiele manier naar voren brengen. De werken van Suhair Mohammed zijn hier het meest toonaangevend, of anders het controversiële onderstaande liefdeslied van Amir Sulaiman:

 

Im holding
her breast
like im holding
my breath
frozen sweat
like tiny stars
adorning her chest
my mouth counting the constellations across her torso
I am face first
beneath hajars skirt
my lips brushing her black stone
whispering my most secret sacred
my desire wont let my face lift

Amir Sulaiman/Love song

 

De onthulde spanning tussen deze twee vormen van experimenteren en verkenning van de grenzen die het geloof stelt brengt een andere cruciale vraag aan het licht. Namelijk wat is de meest fundamentele karakteristiek van een islamitische artiest zodat hij zichzelf noch zijn geloof verliest in zijn zoektocht naar nieuwe creatieve vormen? Bij het stellen van deze vraag herhaalde Boonaa tot tweemaal toe het begrip ‘oprechtheid’. Even later legt hij het treffend uit dat “If you are sincere with yourself, questioning the things around you, your convictions and your ego you will develop your artistic essence in accordance to your religious beliefs. if you can do all that sincere and keep holding on to that your presence on the stage with the intimacy of your texts will be like a jihad against the ego. Yes, that is what performing on the stage is, a jihad against the ego.”

Uiteindelijk kan je stellen dat de de verhouding tussen geloof en creatieve uitingen, zij het spoken word of Poetry Slam, steeds een spanningsvol karakter zal dragen. De waarden van het geloof verplichten de artiest om binnen de grenzen van de religie toch standvastig in zijn creativiteit te zijn. De vraag blijft natuurlijk in hoeverre men zijn kunst steeds in lijn moet houden met de islamitische imperatief zijnde de da’wah [= uitnodiging tot het geloof]. In hoeverre moet men steeds bezig zijn de boodschap van het geloof te verkondingen in zijn werk? Kan men als islamitische artiest kunst maken louter om de kunst?

In eerste instantie lijkt het idee van da’wah in de kunst nefast te zijn voor de kunst zelf. Toch ziet Boonaa geen onoverkomelijke spanning in deze relatie. Voor hem ligt de werkelijke kracht van poëzie, spoken word en storytelling net in de kracht om te inspireren. Het moet sowieso bij de toehoorder beklijven. Als het dat niet doet is het louter het ego van de artiest dat zichzelf pleziert. “As I am living my days and nights as a Muslim, practising my faith I cannot find anything other then Islamic elements constituting my poetry, in this sense my faith, like love, runs over from my daily practises into my poetry and from there it can inspire people.”

Zo bezien is spoken word perfect verzoenbaar met het gebiedend idee van da’wah. In tegenstelling tot wat gebruikelijk is is deze vorm van da’wah niet zozeer informerend als wel uitnodigend door te inspireren. Net die nuancering maakt het zo treffend. Of in de wijze woorden van ons aller Boonaa: “One could ponder if this is not the general imperative of any form of spoken word and poetry regardless of any religious belief. For what would poetry be if one couldn’t inspire people to change or do, to believe or cry, to review life with a revitalised sincere smile?”

 

Comments

This post is also available in: English