Jawad Rhalib ziet Marokko als revolutionaire schildpad

The Turtles Song
Jawad Rhalib in Brussel - © Redouan Tijani

Jawad Rhalib in Brussel – © Redouan Tijani

Twee jaar nadat een groep genaamd de 20 Februari-beweging met demonstraties startte in Marokko, presenteert de Belgisch-Marokkaanse filmmaker Jawad Rhalib het verhaal van de Marokkaanse activisten en artiesten in Le Chant des Tortues of De zang van de schildpadden.

Rhalib kan deze documentaire toevoegen aan zijn lijst van zestien films, waaronder The Damned of the Sea die handelt over het harde leven van Marokkaanse vissers die moeten concurreren met grote buitenlandse visbedrijven en machteloos moeten toekijken hoe die bedrijven de zee voor de Marokkaanse kust leegvissen. Zijn andere bekende films zijn El Ejido: The Law of Profit, waarmee Rhalib de uitbuiting van migranten zonder papieren in het zuiden van Spanje in beeld bracht, en In The Name of the Coca die gaat over Evo Morales en de ‘cocaleros’ in Bolivië die zich verzetten tegen de vernietiging van de cocavelden.

De kwaliteit van Rhalibs werk is verscheidene keren erkend. Enkele voorbeelden hiervan zijn de onderscheiding voor Beste Documentaire in de categorie International Panafrican Film bij het Filmfestival van Cannes, een Oscarnominatie voor The Damned of the Sea, de prijs voor Beste Film bij het Monte Carlo Filmfestival en in 2009 ontving hij de prijs voor Beste Documentaire bij het International Environmental Filmfestival Envirofilm in Slowakije.

Op het moment van dit interview was Rhalib in Brussel nog bezig met de eindmontage van Le Chant des Tortues. Op woensdag 20 februari 2013 vond de avant-première plaats in het Franse Lille. Rhalib reflecteert op zijn werk en de politiek die dat werk beïnvloedde.

Waarin verschilt Le Chant des Tortues van jouw vorige documentaires?

“Deze keer gaat het over een revolutie. Het gaat om mensen die buiten gingen om te demonstreren voor vrijheid en waardigheid. Ik volgde hen twee jaar en maakte portretten van artiesten. Er is bijvoorbeeld de kunstschilder Kenza Benjelloun en de muziekgroep Hoba Hoba Spirit. Ik sprak ook met oud-politiek gevangene en journalist Khalid Jamai. Om precies te zijn kan je zeggen dat ik twee groepen volgde: de leden van de 20 februari-beweging en een groep genaamd UX, een unie van studenten die verandering wil in het onderwijssysteem. In de film geven deze jongeren hun mening, maar bovenal geef ik mijn visie op de situatie.”

En wat is jouw visie op de Marokkaanse revolutie?

“In mijn visie begint ons verhaal met angst. We ervoeren angst tijdens de heerschappij van Hassan II en vandaag kunnen we zeggen dat die angst weg is. Dat is op zich al een verwezenlijking van de mensen die demonstreerden sinds 2011. Ik plaats Marokko in de Arabische context waar ik het vergelijk met andere landen die opstanden kenden. Landen als Tunesië zijn de hazen. De haas denkt altijd dat het sneller is, maar intussen is de schildpad trager maar slimmer. Marokko is de schildpad.”

Dus Marokko is slimmer?

“Ja. Marokko verandert langzaam. In Marokko kennen we een systeem van de koning en de mensen rondom hem. De relatie tussen de koning en het volk verschilt van de relatie tussen het volk en de heerser in andere landen. Dit is niet iets ‘Marokkaans’. Het is gewoon een ander systeem: we hebben een monarchie en een jonge monarch. In Tunesië en Egypte had je oude presidenten en weinig voorbereidingen voor sterke politieke partijen. Nu heb je in Marokko de PJD (Partij voor Gerechtigheid en Ontwikkeling) als monarchistische islamitische partij: het is niet extremistisch en spreekt niet over een sharia terwijl in Tunesië de partij Annahda (islamistische partij) groepen die sharia willen invoeren vrij spel geeft.”

De 20 februari-beweging

De 20 Februari-beweging

Denk je dat de PJD de zaken beter aanpakt?

“Niet echt, ze maken het erger. De PJD is alle deuren naar gezondheidszorg, onderwijs en culturen aan het sluiten. Mensen hebben niet voldoende culturele centra en theaterzalen en de PJD wil hier niet voor zorgen. In de plaats daarvan zegt de Minister van Cultuur dat hij een ‘nettere’ cinema wil, dus zijn ze de ruimte voor kunst aan het beperken met het halal-argument. Toen Spiderman een vrouw kuste in een film die werd vertoond tijdens een vlucht was dat een probleem. Rapmuziek is ook negatief, tenzij de overheid er op toezicht kan houden. Voor deze islamisten staat secularisme gelijk aan atheïsme. Voor hen betekent het de verdwijning van religie. Ik merkte op in de film: ‘De moskee in haar ruimte en de regering in de hare.’”

Zie je religie als een probleem?

“Mijn probleem is niet religie. Mijn probleem is wanneer je religie gebruikt om me te zeggen hoe ik me moet kleden, om mijn vrijheid weg te nemen en de artistieke uitingen te beperken. Ik ben fel voor laïcité (secularisme).”

Tot nu toe is de verdwijning van angst het enige positieve dat je noemde.

“Ik erken dat er niet veel verandering is in Marokko. Ja, we hadden ook fysiek geweld en arrestaties, maar er was geen chaos. Marokko is als een snelkookpan behandeld die geregeld een beetje geopend werd, terwijl Tunesië nooit een opening kreeg om frustraties te uiten. In Marokko waren er verschillende periodes waar mensen wat vrijheid kregen om zich te uiten en telkens is die vrijheid weer afgenomen. Nu is de koning er nog steeds met al zijn machten. Maar hij is niet meer heilig: we zijn niet meer bang van hem. We kunnen dingen zeggen over hem. Ik wil dingen zeggen met respect, want het is niet nodig om te beledigen of het nu gaat om een koning of een schoenmaker.”

Toch krijgen sommigen van ons nog steeds celstraffen omdat ze dingen zeggen of tonen die de koning en zijn entourage niet graag hebben.

“Maar zoals ik zei zijn we niet bang, zelfs als we mensen in de gevangenis zien eindigen. Omdat we deze keer weten dat anderen op de hoogte zijn van wat er gaande is. Ik mag dan kilometers weg van Marokko zijn, nog steeds zal ik het weten als iemand iets overkomt en dus zal ik daarop reageren. Tijdens Hassan II hadden we geen idee van wat er gebeurd was toen een persoon verdween. Diegenen die dicht bij die persoon stonden wisten niet of hij in de cel zat, of dood of ontvoerd was.”

Bedoel je dat in de periode voor 2011 je eigenlijk verwijderd was van Marokko?

“Nee, nooit. Ik bleef altijd verbonden via mijn werk. Maar ik denk niet dat dit het geval is voor een grotere groep Marokkanen. De Marokkaanse televisie houdt mensen bezig met Turkse series, Braziliaanse series en voetbal en ze toont niet veel van de realiteit. Vele jonge Belgische Marokkanen kennen Marokko niet. Ik ben geboren in dat land en groeide er op. Maar diegenen die hier geboren zijn, kennen het enkel van de vakantiedagen. Verder kennen ze de onderdrukking of politieke realiteit niet. En zelfs al kennen ze die wel, dan praten ze er niet over omdat ze zien hoe bang hun ouders nog zijn van wat ze zagen tijdens Hassan II.”

Sommigen denken misschien “Ik ben Belg, dus hou ik me best enkel bezig met België”.

“Belgische Marokkanen hebben een bankrekening daar, een familie daar.. Dus als er iets gebeurt in Marokko, zal het hen ook raken. Een voorbeeld: vandaag klagen we in Marokko de corruptie aan en het is best dat Belgische Marokkanen dit ook weten zodat de politie niet van hen kan profiteren als ze daar aankomen. We hebben het recht om tegen een agent te zeggen: ‘Nee, ik geef je niets.'”

Terwijl sommigen de realiteit niet kennen, heb je tegelijk Marokkanen in Europa die zelfs demonstraties organiseren om de doelen van de demonstraties in Marokko te steunen.

“Mijn kritiek op die groepen is dat ze geïsoleerd zijn. Ze gaan demonstreren bij de Marokkaanse ambassade in een chique wijk in Brussel op een zondag om daar te zingen en te roepen. Niemand staat daar op een zondag. Ja, het is een symbool van de Marokkaanse autoriteiten, maar wat is het nut nu als mensen niet weten dat die demonstraties bestaan?! Je moet zichtbaar zijn. Anders is het zelfs voor diegenen die je zien geen demonstratie: je staat gewoon slogans te zingen met een darbouka (vaastrommel).”

In Marokko zingen ze ook en je hebt speciale aandacht voor de artiesten in je nieuwe film. Waarom?

“Omdat daar de artistieke uitingen het publiek bereiken. Daar zijn de autoriteiten bang van alle artistieke uitingen omdat kunst de mensen raakt. De liedjes van Hoba Hoba Spirit zijn heel sterk. Kenza Benjelloun schildert in de film. Ze schildert woorden als democratie op muren. Dit allemaal raakt de mensen direct.”

Rhalib en z'n team met de leden van Hoba Hoba Spirit

Rhalib en zijn team met de leden van Hoba Hoba Spirit

Je sprak ook met rapper Mouad El Haqed?

“Ja maar hij is niet te zien in de film, omdat ik zijn deel niet kon afmaken toen hij de gevangenis in moest.”

Kan je deze film tonen in Marokko?

“Het wordt gecensureerd net als bij mijn vorige films. Daarom blijf ik ook in België. Hier kreeg ik gedurende 2 jaar steun om de documentaire te maken. De RTBF (de Belgische Radio- en Televisieomroep van de Franse Gemeenschap), de Franse gemeenschap in België, de DGCD (de Belgische Ontwikkelingssamenwerking) en de Wallonie Image Production steunen allen mijn werk. Tegelijk ben ik vrij om te doen wat ik wil en krijg ik geen instructies. Zo werk ik sinds 1997. We zullen proberen om toch toestemming te krijgen om Le Chant des Tortues te tonen in Marokko, gewoon om te kijken hoe de autoriteiten reageren.”

Vreemd dat je vorige films gecensureerd zijn terwijl het Marokkaanse televisiekanaal 2M The Damned of the Sea mee produceerde. Waarom wordt dit gezien als gevaarlijk?

“2M houdt de film in een lade in een bureau omdat het gaat om een politiek gevoelige regio: de grens met Mauritanië en de Westelijke Sahara. Het is ook delicaat omdat Marokkanen in de film spreken over de rol van de regering en de mensen dicht bij de koning die de zee uitbuiten en geld krijgen door die uitbuiting. Niet iedereen bij 2M is akkoord met de censuur. Maar ze kunnen niets doen. Je hebt journalisten die we op televisie zien die zelfs meedoen met de demonstraties van de 20 februari-beweging maar ze kunnen er niet over berichten. Dit is de Marokkaanse houding tegenover de pers. Voor Al Jazeera en de Spaanse pers is het ook moeilijk om toestemming te krijgen om te filmen. Maar ik kreeg toestemming voor Le Chant des Tortues.”

Maar ik veronderstel dat je in de gaten gehouden werd terwijl je de documentaire filmde?

“Ze controleerden me tijdens het filmen. Dit is hoe het werkt in Marokko: om iets te filmen heb je toestemming nodig van het Centre Cinématographique Marocain. Dit centrum vraagt dan toestemming aan het Ministerie van Communicatie dat op zijn beurt de vraag stelt aan het Ministerie van Binnenlandse Zaken.”

Hoop je het imago van Marokko te veranderen met Le Chant des Tortues?

“Ja, omdat Marokko geen postkaartje is. Er zijn daar zelfs mensen die sterven van de kou. Dat is niet magisch.”

Veranderde er iets na je vorige film?

“Toen de film over El Ejido getoond werd op ARTE, startte de dag nadien een beweging in Zwitserland, Canada en Spanje tegen de industrie die immigranten aan het uitbuiten was. Een discussie begon in het parlement van Spanje en Andalusië. De migranten die ik sprak kregen hun officiële documenten omdat de Spaanse wet migranten beschermt als ze getuigen tegen hun illegale tewerkstelling. Ze kregen ook nieuwe woningen. The Damned of the Sea was gecensureerd in Marokko, maar het veranderde toch de Marokkaanse wetgeving in een week tijd zodat vrouwen voortaan ook mochten vissen. De situatie is niet veel beter maar er was een kleine verandering en de vissers weten dat we de situatie in het oog houden.”

Ghizlane met haar toelating om te vissen

Ghizlane met haar toelating om te vissen. In The Damned of the Sea kwam ze nog aan de kost als bedelares.

Marokko is geen postkaart, maar kan je ons iets positief geven om dit interview mee te eindigen?

“Hier is een sprankeltje hoop: ten eerste is Mohamed VI niet Hassan II. Ze hebben een verschillend karakter. Ten tweede zijn er nu veel jongeren die bewegen voor hun land, in tegenstelling tot vroeger toen ze enkel geïnteresseerd waren in uitgaan en muziek. Ze willen hun land veranderen. Het zijn schildpadden. Ze gaan traag, maar ze bereiken een verandering. Ik ben er zeker van dat ze grote dingen zullen verwezenlijken. Jonge mensen van 15, 16 en 18 jaar zijn geïnteresseerd in politiek. Vroeger zeiden ze hierover ‘Dit gaat ons niet aan’. Wat vooral positief is, is dat deze jonge mensen hun kinderen niet willen opvoeden zoals hun ouders hen opvoedden met angst. Hun kinderen zullen een andere geest krijgen. De verandering gebeurt langzaam.”

Trailer:

Le Chant des Tortues wordt vanaf maart eerst getoond op festivals in verschillende grote steden in Europa en daarna in bioscopen, en uiteindelijk op televisie. Hij zal beschikbaar zijn in verschillende talen. Voorlopig enkel in het Frans en Arabisch; later komt er een Nederlandstalige versie, want Rhalib liet weten dat bioscopen in Antwerpen en Brugge al interesse toonden.

Comments

This post is also available in: English