Huwelijk als straf: docu over vrouwenrechten in Marokko

475 Marriage Punishment - Sister of Amina - Riley Dufurrena

Zusje van Amina Filali met de foto van Amina. © Riley Dufurrena

Nadir Bouhmouch, een 22-jarige filmstudent in de VS, wilde per se een film maken tijdens zijn zomervakantie in Marokko. De zelfdoding van de 16-jarige Amina Filali uit Larache, die vermoedelijk gedwongen trouwde met haar verkrachter, bracht hem op het idee om haar dood te nemen als vertrekpunt voor een film over vrouwenrechten in zijn geboorteland. Die film kreeg de titel 475 – When Marriage Becomes Punishment (Wanneer huwelijk een straf wordt) met 475 als verwijzing naar het wetsartikel dat Filali’s huwelijk mogelijk maakte.

Bouhmouch zette zijn film online op 21 februari, ter nagedachtenis van een andere Marokkaanse vrouw: op 21 februari 2011 stak Fadoua Laroui haarzelf in brand nadat ze geen sociale woning kreeg omdat ze een alleenstaande moeder was. Hij koos ook voor februari 2013 omdat in die maand de 20 februari-beweging, een Marokkaanse beweging voor democratie, zijn tweede verjaardag kende.

Bij wijze van protest vroeg hij geen toestemming voor het maken van zijn film bij de Marokkaanse overheid. “Wij wilden geen toestemming”, zegt hij. Met ‘wij’ verwijst hij naar Guerrilla Cinema, een collectief van jonge Marokkaanse filmmakers die films zonder censuur willen maken. “Films maken zonder vergunningen is een vorm van burgerlijke ongehoorzaamheid. Dit is een protest tegen de regulering van films door de overheid. We wilden gewoon niet gedekt worden door iets waarin we niet geloven.”

Voor Bouhmouch en zijn filmploeg bleef de hinder beperkt tot enkele controles door lokale rechters en een wali (een regionale overheidsvertegenwoordiger) die de filmmakers met rust lieten omdat ze studenten zijn. De film is soms duidelijk door studenten gemaakt die niet over duur en professioneel materiaal bezitten. “Dat was om geen aandacht te trekken. Het is een clandestiene wijze van filmen van Guerrilla Cinema: niet altijd een grote stok met een microfoon, geen grote camera, geen interviews in het openbaar. We minimaliseren ons team en dat heeft esthetische en technische gevolgen.”

De filmploeg tijdens een interview met de vader van Amina Filali in Larache in augustus 2012. © Hamza Mahfoudi

De filmploeg tijdens een interview met de vader van Amina Filali in Larache in augustus 2012. © Hamza Mahfoudi

Het idee voor de docu kwam toen een jaar geleden Marokkaanse activisten een discussie rond vrouwenrechten en de onrechtvaardige wetgeving op gang brachten in Marokko. “Ik wist niet eens dat zo’n wet bestond, of toch niet zoals die wet in de media voorgesteld werd, want het klonk zeer barbaars.” Op basis van artikel 475 van de Marokkaanse strafwet kon een verkrachter een straf ontwijken als hij trouwt met zijn slachtoffer. Kon, want in januari 2013 liet de minister van Justitie weten dat er plannen zijn om dit wetsartikel te wijzigen.

Inhoudelijk valt in de film gauw op dat er verschillende versies van het verhaal zijn. “Wij weten ook niet wat er eigenlijk echt gebeurde”, zegt Bouhmouch. “Media toonden een typisch oriëntalistisch verhaal van een moslimmeisje dat slachtoffer werd van een barbaarse cultuur. Wij ontdekten verschillende versies. Ik denk dat Amina een relatie had, maar dat ze verkracht werd terwijl ze een relatie had. De Marokkaanse regering erkent het bestaan van verkrachting binnen een relatie of huwelijk niet. We ontdekten een heel complex verhaal, en dat is wat de media gemist hebben.” Bouhmouch concludeert verder dat Amina’s familie een huwelijk wou nadat de relatie bekend was geworden, maar dat de ouders van de man geen schoondochter wilden die geen maagd meer was. “Dus brachten haar ouders deze zaak naar de rechtbank om hen zo te dwingen om te trouwen. Voor een meisje als Amina zag de situatie er zo uit dat er geen andere optie was dan instemmen.”

In zijn film toont Bouhmouch parallel een tweede verhaal: dat van de tweede echtgenote van de vader van Amina. Deze vrouw onthult hoe haar echtgenoot van haar leven een hel maakt door mishandeling. Dit staat in schril contrast met hoe haar man voor de camera vertelt hoe hij treurt om Amina’s lot en geen enkele vrouw zo’n slechte behandeling toewenst. “Zijn houding lijkt op die van de Marokkaanse regering. Die is extreem patriarchaal: het discrimineert vrouwen in eigen land maar gaat bij internationale fora praten over hoe het ongelijkheid bestrijdt”, vindt Bouhmouch.

‘Het is jullie schuld niet’

Maar voor Bouhmouch en zijn team was het doel niet om de wetgeving te veranderen, maar eerder om de discussie opnieuw te starten. “Ik wil mensen niet vertellen wat ze moeten denken van de zaak. Ik ben zelf een man en blootgesteld aan een patriarchale samenleving in Marokko en in de Verenigde Staten en dus heb ik ook dit denkkader.” De vrouwen in zijn filmploeg konden hem hieraan herinneren. “Samenwerken met Houda Lamqaddam was geweldig”. Lamqaddam, 21 jaar en studente in computer- en communicatiewetenschappen, werd in Marokko  slachtoffer van verkrachting toen ze 17 jaar was. Nu werkte ze mee aan de docu als co-producer en verteller.

Terwijl vorig jaar vele Marokkanen online discussieerden over de dood van Amina Filali en vrouwenrechten, schreef Lamqaddam op haar blog over haar ervaring als slachtoffer van verkrachting. “Ik wilde in het debat treden met mijn stem en mijn ervaring. Ik wilde zeggen dat mensen moesten stoppen met de wijze waarop ze praten over slachtoffers van verkrachting. Het ging over ‘hoe zij zich voelen’ en ‘wat zij zouden moeten doen’. Voor een keer wilde ik voor mezelf spreken.” Op haar blog deed ze een oproep naar andere meisjes en vrouwen om niet te aarzelen met het indienen van een klacht na een verkrachting. ‘Het is jullie schuld niet’, verzekert ze hen. Ze deelde ook mee hoe haar familie haar van bij het begin steunde. “Online kreeg ik na het schrijven van de tekst ook heel veel steun, maar het voelde zo oneerlijk aan: deze steun zou moeten gaan naar veel meer vrouwen.”

The crew with Khadija Riyadi (president of the Moroccan human rights association AMDH). From left to right: Layla Belmahi, Nadir Bouhmouch, Khadija Riyadi, Amina Benalioulha, Youness Belghazi, Houda Lamqaddam and Hamza Mahfoudi. © Naji Tbel

De filmploeg met Khadija Riyadi, voorzitter van de Marokkaanse mensenrechtenvereniging AMDH. Van links naar rechts: Layla Belmahi, Nadir Bouhmouch, Khadija Riyadi, Amina Benalioulha, Youness Belghazi, Houda Lamqaddam en Hamza Mahfoudi. © Naji Tbel

Het is Lamqaddam aan wie de tweede echtgenote van Amina’s vader haar verhaal vertelt. “Dat was hartverscheurend. Ten eerste omdat ze ons een verhaal vertelde waar niemand om vroeg. Er waren journalisten en activisten gaan luisteren naar de familieleden van Amina en de buurtbewoners, maar als tweede echtgenote bleef ze op de achtergrond. Ze kwam zelf naar ons. We waren daar met drie personen met minder goed materiaal en een Iphone terwijl de rest van het team elders filmde. Zij sprak, we namen het op en het voelde aan alsof we niets voor haar konden doen.” Nu is ze in contact met vrouwenorganisaties die haar zouden helpen met een echtscheiding.

Of zulke vrouwenorganisaties het feminisme in Marokko echt vooruit kunnen brengen is een vraag waarop Lamqaddam gemengd reageert. “Er zijn vrouwen die echt goed werk verrichten, maar hun handen zijn gebonden door de overheid. Eigenlijk zijn er twee soorten vrouwenorganisaties. Ofwel zijn ze er voor ‘make believe’: om op televisie te tonen hoe we in Marokko mensenrechtenorganisaties hebben en om aan buitenlandse instellingen te tonen dat onze overheid bekommerd is om vrouwenrechten, want dat is vaak een voorwaarde voor financiële steun. Ofwel heb je vrouwenorganisaties die echt iets willen doen, maar niet kunnen omdat de staatsstructuur hen blokkeert.”

‘Vernederend’

De 18-jarige Layla Belmahi, die ook als co-producer werkte voor 475 – When Marriage Becomes Punishment, vindt dat de situatie van vrouwenrechten betere aandacht verdient. Belmahi is de oprichter van Woman Choufouch de Marokkaanse versie van de slettenmars die seksuele intimidatie op straat aanklaagt. “Marokkaanse verbale beledigingen beginnen vaak met de uitdrukking ‘Woman Choufouch?’ (‘Mogen we dan niet kijken?’)”, legt Belmahi de naam uit. “We willen de media niet enkel wanneer een slachtoffer van verkrachting sterft.” Marokkaanse media en instituties maken het werk van vrouwenverenigingen volgens Belmahi onnodig moeilijk. “Als een vereniging een campagne op televisie wil, dan moet het dezelfde prijs betalen als een bedrijf dat een boodschap op televisie of de radio wilt.” Tot nu toe heeft Belmahi geen echte mars tegen seksuele intimidatie georganiseerd, maar deden zij en haar supporters, samen met andere verenigingen, wel mee met een sit-in voor slachtoffers als Amina Filali.

Woman Choufouch, Guerrilla Cinema en de 20 februari-beweging hebben met elkaar gemeen dat ze vooral gestuurd worden door een jonge generatie Marokkanen die respect voor mensenrechten eisen. Belmahi: “Activisten zijn de meest gevoelige mensen van een samenleving. Ze zijn de eersten die problemen zien, begrijpen vanwaar die problemen komen en hebben de moed om zich daartegen uit te spreken.” Lamqaddam’s ervaringen brengen hier een nuance. Ze merkt dat feminisme ook door sommige van deze activisten als een soort luxe wordt gezien. “Dit geldt zelfs voor sommige vrienden die ik heb in de 20-februaribeweging die zich omschrijven als mensenrechtenactivisten of anarchisten. Als je met hen praat over mannen en vrouwen gaat het nog steeds om dezelfde genderrollen. De manier waarop ze spreken over vrouwelijke politici is vernederend. Nabila Mounib bijvoorbeeld, die de socialistische politieke partij PSU leidt, geven ze milf als bijnaam. Dat staat voor mother I’d like to fuck. Zo beschrijven ze oudere aantrekkelijke vrouwen. Dit is iets universeels. Telkens als ik hierover iets zeg ben ik de hysterische feministe zonder gevoel voor humor.”

Deze mentaliteit binnen de 20 februari-beweging baart Lamqaddam zorgen. “Het laatste wat we nodig hebben is nog een structuur die zichzelf onafhankelijk, vrij en positief noemt en tegelijk onderdrukking met zich meebrengt.”

Bekijk de Engelstalige versie van de film:

[vimeo 60159667 w=614h=345]

 

(Klik hier voor de Arabische versie.)

Comments

This post is also available in: English