‘Hawa El Horreya’ trekt pijnlijke parallellen tussen Egyptische revoluties

446A6709

Twee vrouwen. De ene is gebeten om een lezing te geven over de Egyptische revolutie die in 1919 plaatsvond en tot de onafhankelijkheid leidde, de ander onderbreekt haar cynisch met persoonlijke verhalen. Met haperende platen, vertrouwelijke correspondenties en verweerde foto’s neemt ‘Hawa El Horreya’ (‘Whims of Freedom’) je mee naar een historische tijd waarin Egypte zou veranderen. Klinkt je bekend in de oren? Precies. Het is onvermijdelijk dat honderd jaar terugreizen je naar een vergelijkbaar moment in de Egyptische geschiedenis brengt: de revolutie van 2011.

De strijd tegen een militair regime, tegen macht… ‘Hawa El Horreya’ doet een pijnlijke echo uit zowel de Egyptische als de Syrische geschiedenis weerklinken op de planken. Door middel van het heden leest het stuk het verleden. {al.arte.magazine} sprak met Laila Soliman (LS), de regisseuse, en Ruud Gielens (RG), de producer en creatief adviseur, om uit te vissen hoe ze tot dit resultaat zijn gekomen.

446A6967

Hoe zou je Hawa El Horreya omschrijven?
LS: “Het is moeilijk om dit stuk te beschrijven. Ergens is het een muzikale acteerprestatie. Het is ook het product van een onderzoek van vier mensen over muziek en theater tussen 1914 en 1920. Het is onze tocht waarop we tussen heden en verleden springen.”

Waar komt het idee vandaan?
LS: “We kregen een opdracht van het Lift Festival, over de Eerste Wereldoorlog. We begonnen met een rondvraag over het collectief geheugen over die oorlog, maar dat was groter over 1919. De revolutie van 1919 resulteerde uit de Eerste Wereldoorlog en werd erdoor beïnvloed.”

Bestond het idee al voor de opdracht er kwam?
LS: “Ik ben geïnteresseerd in theater; ik ben geïnteresseerd in geschiedenis… Maar er was nog geen specifiek idee. De opdracht was zeer algemeen. Ze wilden iets dat te maken had met de Eerste Wereldoorlog, maar het was niet specifiek. Het was open en flexibel. De keuzes die we gemaakt hebben waren daarom heel persoonlijk.”

‘Hawa El Horreya’ herleest de geschiedenis via poëzie en liederen van twee bekende theaterdiva’s in het bijzonder: Munira al-Mahdiyya and Na’ima al-Masry. Deze pioniers maakten deel uit van een nieuwe theaterbeweging en gaven op het podium een stem aan het verzet. Naast deze pareltjes, opgedoken uit muziekarchieven, gebruikt het stuk beelden van toen, brieven, en officiële documenten om de hiaten in de waarheid op te vullen en een vraagteken te plaatsen naast de officiële geschiedenis.

Hoeveel maanden heeft het gekost om dit materiaal bijeen te rapen?
LS: “Het duurde van januari tot mei. Ik heb het samen met Alia Mossallam gedaan, een cultuurgeschiedkundige.”

Hoe is het in zijn werk gegaan? Hebben jullie bijvoorbeeld mensen met persoonlijke collecties gecontacteerd?
LS: “We hebben alles geprobeerd!”
RG: ”We zijn naar markten gegaan waar ze oude boeken verkopen, naar oude musea… Er is genoeg documentatie te vinden maar het is niet goed bewaard.”
LS: “We zijn naar het Nationaal Archief gegaan, hebben mensen met collecties gebeld, hebben de tweedehandsmarkt bezocht en daar bepaalde verkopers gestrikt. We zijn naar het Nationaal Centrum voor Theater gegaan en hebben boeken ingekeken die beschikbaar waren. In het archief van het Britse ministerie van Buitenlandse Zaken hebben we zaken ontdekt waarop we dieper wilden ingaan. We hebben een onderzoeker erop afgestuurd om specifieke dingen voor ons te halen. We kochten ook documenten online. Dat archief bevat namelijk veel maar het is niet beschikbaar in Egypte.”
RG: “De Britten hebben veel informatie over wat zich afspeelde tijdens de bezetting geheim gehouden. Het ziet nu pas het daglicht dus ontdekten we veel dingen die meer dan honderd jaar gesloten waren… Niet echt goede dingen. Een deel van het stuk bijvoorbeeld gaat over verkrachtingsrapporten van Britse soldaten.”
LS: “Alles samen tellen die rapporten meer dan honderd pagina’s. Ik heb ze behoorlijk laat ontdekt.”

Jullie hebben waarschijnlijk veel gevonden. Welke selectiecriteria hebben jullie gebruikt?
LS: “Het is zo’n moeilijk proces. We hebben veel geprobeerd. Onze persoonlijke gevoelens, de verbittering en frustratie die we voelden over vandaag, maakten het zeer moeilijk om dingen te lezen waarover we nooit de waarheid hadden geleerd, over die periode en over wat verkeerd ging. Tot we met de acteurs gingen samenzitten zagen de onderzoekster en ik de bomen door het bos niet meer. Op de een of andere manier heeft het artistiek proces zijn eigen selectie gemaakt.”

446A7067

Zeinab Magdy

De website van het stuk geeft een dieper inzicht in het onderzoeksproces. Een aantal van de documenten die daaruit naar boven gekomen zijn, zijn er beschikbaar gemaakt.

Is het de bedoeling dat de website een hiaat opvult in de beschikbaarheid van de documenten die jullie gebruikt hebben?
LS: “We hebben zoveel ontdekt en het is spijtig dat niemand hier iets over weet. Zelfs academisch onderzoek is heel selectief. Iedereen bouwt voort op wat er is. Niemand gaat dieper in op wat er ontbreekt. Het idee was om onze bronnen beschikbaar te maken. Jammer genoeg zal het waarschijnlijk niet uitgebreider worden omwille van logistieke redenen, behalve wanneer we een toelage zouden krijgen om iemand ervoor tewerk te stellen.”
RG: “Het geeft een mooie herinnering aan het onderzoeksproject. Er was geen ophouden aan het materiaal dat we vonden. Toen we begonnen te zoeken vonden we steeds meer en meer, en was er veel materiaal voor meer toneelstukken. Zo konden we bijvoorbeeld niet bedacht hebben dat we die verkrachtingsrapporten zouden vinden. Als je zoiets ontdekt, kan je niet anders dan er een stuk over te maken. Vooral met alles wat er in het land aan de hand is, zoals de seksuele intimidatie. Zulke documenten zijn zeer belangrijk en daarom hebben we ze online gezet. We hopen altijd dat het toneelstuk interesse voor de periode wekt. Vooral bij Egyptenaren, omdat er die last van het nationalisme is. We wilden een andere invalshoek bieden door kunst.”

‘Hawa El Horreya’ is meesterlijk uitgevoerd door Zeinab Magdy, een Egyptische actrice, en Nanda Mohamed, een Syrische actrice en zangeres. Hun doorweven monologen weerspiegelen conflicterende versies van de waarheid, van de geschiedenis.

Was werken met een Syrische actrice/zangeres een bewuste keuze?
LS: “Het was in de eerste plaats een artistieke beslissing. Ze is een actrice met wie ik al lang wilde samenwerken. Ik had hier verschillende redenen voor. Haar looks doen me heel hard denken aan die periode. Daarnaast is het ook moeilijk om iemand in Egypte te vinden die even goed kan acteren als zingen.”
Waarom heb je ervoor gekozen met Zeinab Magdy te werken?
LS: “Zeinab en ik hebben al aan verschillende projecten samengewerkt. Wanneer ik documentairetheater doe, is het niet de acteur als acteur dat het belangrijkste is. Het gaat om de toneelspeler en wie hij is buiten het theater, in het leven, en wat hij kan bijbrengen. Zeinab geeft Engelse les en is geïnteresseerd in de geschiedenis van vrouwen. Daarom was het interessant om haar erbij te hebben.”

446A6912

Nanda Mohamed

Omdat het toneelstuk verscheidene discoursen mengt, wordt de toeschouwer indirect gestimuleerd om meer te leren over dit deel van de geschiedenis.

Wat heeft het stuk verder voor bedoelingen?
LS: “Mensen de officiële versie van bepaalde zaken in vraag te doen stellen en het open te trekken. Die versie wordt al sinds die tijd gepromoot en iedereen lijkt er tevreden over te zijn. Tijdens Nassers heerschappij ontstond een beweging voor een nationalistische geschiedschrijving. Eens de koloniale machten, die al censureerden hoe geschiedenis werd geprojecteerd en geschreven, weg waren, dacht Nasser: we moeten onze geschiedenis herschrijven, zoals wij het zien. Dit resulteerde in één narratief; er waren geen andere invalshoeken. Dat proberen we in vraag te stellen.”

De eerste vertoning van ‘Hawa El Horreya’ vond plaats in Caïro. Later ging het naar Londen, en het stuk staat in Duitsland en België geprogrammeerd in de nabije toekomst. Het denkt na over de nasleep van de Eerste Wereldoorlog, een buitenlandse strijd waarin Egypte willens nillens is meegesleurd. Niet-Egyptische toeschouwers ervaren het stuk daarom waarschijnlijk op een andere manier.

Ik herinner me dat een vrouw uit het publiek huilde na de eerste voorstelling in Caïro. Hoe reageerden de toeschouwers in Londen?
RD: “Daar was ik in eerste instantie een beetje bezorgd om. Ik dacht dat het misschien te specifiek zou zijn. We hadden de première in Caïro achter de rug en waren meteen naar Londen getrokken. Hoe zouden mensen het interpreteren? Zouden ze het begrijpen? Maar uiteindelijk is het goed gelukt. Juist omdat het zo specifiek was, werd het weer universeel. In zekere zin is het stuk een geschiedenisles. Het gaat over een geschiedenis die compleet onbekend is voor het Westen. Daar weten we iets over de farao’s en iets over Nasser, en dat is het. We weten niets over de periode daartussen. Voor ons Belgen is de Eerste Wereldoorlog een belangrijk deel van onze geschiedenis, maar we weten niets over wat tegelijkertijd gebeurde in Noord-Afrika, Turkije of Azië. Ik hoop altijd dat het stuk een perspectief biedt voor een buitenlands publiek en dat het een nieuw licht doet schijnen op de geschiedenis van die tijd. Ik ben zeer benieuwd hoe het zal evolueren in Duitsland en België.”

In Caïro wordt de voorstelling gehouden in Makan, een cultureel centrum. Het mausoleum van Saad Zaghloul, wiens ballingschap een van de redenen was die de 1919 revolutie tot gevolg hadden, is er slechts enkele meters van verwijderd. Rondom Makan liggen de straten waarin de voorbije jaren talrijke demonstraties hebben plaatsgevonden, waar velen hun leven hebben verloren.

Tijdens het stuk zag ik sommige dingen waarvan ik dacht: ‘hoe zijn ze hiermee weg kunnen komen in Egypte?’. Hebben jullie door de inhoud van het stuk problemen gehad met de overheid?
LS: “Soms denk ik dat niemand om theater geeft. Het was een kleine voorstelling, in een zeer kleine ruimte… In vergelijking met mijn vorige stukken is dit zeer subtiel.”
RG: “Het zou geen goed idee zijn om haar eerdere toneelstukken nu op te voeren. Dat betekent niet dat we ongerust zijn, maar het is zeker iets waar we het met elkaar over hebben. We zijn er ons van bewust dat wat we zeggen geïnterpreteerd zou kunnen worden als niet-patriottisch. Hoe dan ook concentreren ze zich niet op theater.”

Wie de voorstelling in Caïro wil bijwonen moet reserveren. Je kan meer info vinden op de evenementpagina van de voorstelling.

Hawa El Horreya zal worden opgevoerd

– in Cairo (Makan Egyptian Centre for Culture and Arts) op 10, 11, 12, 13 en 14 oktober 2014 om 20u

– in Berlin (Gorki Theater) op 15 en 16 november 2014

– in Freiburg (Theater im Marienbad) op 18 november 2014

– in Brussel (Kaaitheater) op 16 en 17 januari 2015

Comments

This post is also available in: English

Geef een reactie