Een nachtegaal uit het Oosten: Ghalia Benali zingt Oum Kalthoum

Ghalia Benali - © Esma Alouet
Ghalia Benali - © Esma Alouet

Ghalia Benali – © Esma Alouet

De Tunesische zangeres Ghalia Benali was een van de befaamde dames op het festival Voix de Femmes. Daar introduceerde ze haar laatste album ‘Een eerbetoon aan Oum Kalthoum’, de Egyptische diva die nog steeds in het Midden-Oosten de meest geliefde zangeres is. Geen wonder dat haar liedjes 38 jaar later nog steeds tot leven worden gebracht. De uitzonderlijke stem van Ghalia Benali brengt de wereld van Oum Kalthoum heel dichtbij door zowel de diepgang van haar zang als de erin vervatte emotie weer te geven.

Het ontwikkelen van een lied zorgt ervoor dat je een ruimte binnenstapt die je je helemaal toe-eigent tot het moment dat het echte luisteren begint. Dit bereikt zijn hoogtepunt wanneer de stilte zijn kleed inruilt voor een stem, en de stem zijn kleed voor een verhaal. Vaak vraagt men zich af of een lied nu echt een verschil kan maken, zeker wanneer een belangrijke gebeurtenis zich aandient. Voor Oum Kalthoum was dat de Egyptische Revolutie van 1952, en voor Ghalia Benali zelf de Jasmijnrevolutie in Tunesië. Deze gebeurtenissen waren niet zo maar een inspiratie, maar een bijna noodzakelijke inspiratiebron voor beide zangeressen. Een bevestiging van hun vermogen om het contact te behouden met hun volk. Dus kan een lied een creatief instrument zijn om die verandering teweeg te brengen? Of is het niets meer dan afleiding van het schaduwrijk?

Ghalia’s bescheiden antwoord zou dan overeenkomen met de woorden van de dichter Seamus Heaney: elke vorm van kunst houdt de aandacht vast in een ruimte die zich niet voordoet om enkel als amusement te dienen maar om alle concentratie te richten op jezelf.

In Ghalia’s eigen woorden: “Ik vind het belangrijker om de gevoelens van iemand te benadrukken dan enkel te kijken naar de gedachtengang van die persoon. Ik hoop dat mijn voorstellingen dit naar voren kunnen brengen en het belang ervan kunnen benadrukken.” En dat heeft ze zeker gedaan tijdens haar optreden in Gent.

Ze had een warme uitstraling naar het publiek, een kwetsbare glimlach die direct gevolgd werd door een diepe ademhaling. Een moment later werd het publiek ingepalmd door haar zang en de drie muzikanten die in alle stilte meeluisterden. Even later werden haar woorden vergezeld door de luitspeler Moufadhel Adhoum. En de Arabische poëtische teksten vulden de concertzaal met het nodige mysterie en de verborgen behoefte om de gezongen woorden te begrijpen.

Voor een niet-Arabischsprekende als ik is het niet eenvoudig om dit unieke taalexperiment te begrijpen. Maar na een tijdje blijkt dat niet nodig en beland je in een toestand waarin het hart elk onbegrip overwint en wordt het podium gevuld met de beeldende dragers van haar gezongen woorden.

Een kleinkind van Oum Kalthoum

Ghalia Benali - © Esma Alouet

Ghalia Benali – © Esma Alouet

“Ik probeer haar grootsheid zeker niet te imiteren maar ik probeer enkel de aandacht te vestigen op de vrouw en lerares die ze was, en nog steeds is. Ik ben met haar opgegroeid denkende dat ze mijn grootmoeder was. Mijn ouders hadden namelijk een foto van haar opgehangen in hun slaapkamer en in ons gezin had die foto heel veel betekenis. En tot op de dag van vandaag voel ik me nog steeds als het verre kleinkind van Oum Kalthoum. Ik ben er zeker van dat ik niet de enige ben”, zegt Ghalia Benali met een speelse glimlach.

Oum Kalthoum was een beroemd symbool van het Egyptisch-Arabische nationalisme en haar opvallende carrière strekte zich uit over een periode van vijftig jaar. Haar aanwezigheid werd vooral door de befaamde radiouitzendingen tot een wekelijks hoogtepunt gebracht. Tijdens die avonden werden het werk en de alledaagse bezigheden opzijgezet en ingeruild voor het radiospektakel. Dit was de tijd waarin de waardering voor de Arabische taal strijdig was met de toenmalige Britse koloniale overheersing. Haar muzikale voorkeur werd pas duidelijk nadat ze de vele moeilijke Arabische muzikale systemen had leren beheersen, en die kon combineren met een groot improvisatievermogen.

Oum Kalthoums oeuvre is een uitdaging om te zingen, die niet volledig is zonder de tarab. Tarab zorgt ervoor dat je een lied als tijdloos kunt ervaren zonder afwezig te zijn. Artiesten zoals Billie Holiday en Edith Piaf behoren tot de weinige artiesten die het speciale vermogen bezitten om een zaal helemaal tot stilte te brengen zonder hun traditionele vocale stijl te ondermijnen.

Bij Oum Kalthoum is het vaak na het zingen van Inta umri (Jij bent mijn leven) dat men bij het echte hafla of muzikale samenzijn uitkomt, een welbekend fenomeen bij het Arabische publiek. Deze interactie gaat gepaard met heel veel enthousiast geroep zoals Ah! en Ya ruhi! (Oh mijn ziel). Soms gaat het publiek nog een stapje verder en wordt er een herhaling van een bekende strofe gevraagd, voordat de zanger verder kan gaan met de liedtekst. En Ghalia Benali heeft haar eigen voorstelling succesvol omhuld met de gewenste sfeer en tarab.

Ghalia Benali - © Esma Alouet

Ghalia Benali – © Esma Alouet

Een brug tussen het Westen en het Midden-Oosten

Ghalia Benali geeft in haar eigen woorden aan dat het belangrijk is om te weten wie je publiek is. ‘‘Ik heb veel geleerd tijdens mijn verblijf in twee landen, Tunesië en België. Het viel mij op dat mijn ‘bekende Tunesisch culturele wereld’ onbekend was in België en omgekeerd. Er ontbrak iets, een brug die een uitwisseling kon zijn van veel verschillende verhalen die veel gelijkenissen vertoonden. En net zoals het Belgische publiek nood had aan uitleg, zo had ik ook de behoefte om het onbekende te herschrijven tot iets begrijpelijks. Ik ben hier heel erg dankbaar voor omdat ik daardoor veel persoonlijke groei heb ervaren. En nog steeds ervaar, eigenlijk. Als gevolg daarvan omvat mijn artistieke rijkdom nog meer kunstvormen die als verhalen door me heen vloeien.’’

Meer dan een zangeres

Herhaaldelijk vertelt Ghalia me dat ze zichzelf niet als een zangeres ziet maar als een verhalenvertelster. ‘’Ik ben iemand die het leven bij de oren vastpakt en het inkleurt met al haar ervaringen. Het scheppen van kunst is niet gemakkelijk maar zorgt er wel voor dat je als mens in contact blijft met jezelf en alle andere mensen. Vooral de mensen! Mijn kunst is uiteindelijk voor hen gemaakt.‘’

Comments

This post is also available in: English