De vrijheid van Noor Inayat Khan

Still from 'Enemy of the Reich'
Still from 'Enemy of the Reich'

“Liberté!” Het was het laatste woord dat de als zeer gevaarlijk aangemerkte getinte gevangene met de donkere ogen ooit zou spreken. Ze was de afgelopen nacht tot bloedens toe geslagen en bruut gemarteld in het Duitse concentratiekamp Dachau. De SS-officier die haar moest executeren haalde de trekker over. Noors lichaam verdween in de verbrandingsoven.

Noor Inayat Khan

Noor Inayat Khan

Deze voor de Duitsers gevaarlijke vrouw was Pirzade Noor Inayat Khan (1914-1944), de oudste dochter van de Indiase moslim mysticus, musicus, dichter en filosoof Hazrat Inayat Khan en zijn Amerikaanse echtgenote Ora Ray Baker alias Amina Begum. Noor was een telg uit een voornaam Indiaas geslacht waarbinnen interreligieuze mystiek, een syncretische Indiase islam, de Indiase klassieke muziektradities plus een brede interesse in de westerse wereld centraal stonden.

Noors persoon staat al enige tijd meer in de belangstelling vanwege de film Enemy of the Reich: The Noor Inayat Khan Story die op 15 februari 2014 in het Warner Theater in Washington DC in première ging. Wie was deze jonge vrouw die zo tot de verbeelding spreekt?

Londen-Parijs-Londen.. Parijs
Vanwege muzikale optredens en soefi activiteiten reisde Noors familie internationaal heel wat af. Zo kwam Noor ter wereld in Moskou voordat ze van Parijs naar Londen verhuisde vanwege het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Vanuit Londen verhuisde Noor in 1920 met haar familie naar Frankrijk om uiteindelijk neer te strijken in Suresnes, een stadsdeel in het westen van Parijs. Ze groeide op met spiritueel idealisme, pacifisme en zelfopoffering als nobele waarden terwijl haar vader haar inwijdde in de klassieke Indiase muziek. Op het conservatorium maakte Noor zich de harp en de piano eigen. Ze zong, schreef liedjes en gedichten en vertelde graag fabels uit het boeddhisme, hindoeïsme en de rijke Indiase soefi traditie. Ook schreef ze zelf verhalen, die in Franse kranten verschenen en op de Franse radio te horen waren. Noors (her)vertellingen zijn nog steeds in boekvorm verkrijgbaar.

Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog besloot Noor een verpleegstersopleiding te volgen om zich bij calamiteiten nuttig te kunnen maken. Na de Duitse bezetting van Parijs vertrok Noor met een deel van haar familie naar Engeland. Terug in Londen noemde Noor zich ‘Nora Baker’ naar haar moeder, om beter op te gaan in haar nieuwe leefomgeving. Ook meldde zij zich aan bij de WAAF (Women’s Auxiliary Air Force, de vrouwen afdeling van de Engelse Luchtmacht). Daar werd Noor opgeleid als draadloze radio operator en leerde ze in morse gecodeerde berichten door te geven.

Noor (links) met haar familie in Suresnes

Een jonge Noor (links) met haar familie in Suresnes

Vrouwen in de strijd
In de gelijknamige Londense Bakerstreet zetelde het hoogste orgaan van de Britse geheime dienst, de SOE (Special Operations Executive) van de toenmalige premier Winston Churchill. Dit hoofdkwartier hield vanuit Engeland contact met de SOE’s F-Section in Frankrijk. De F-Section werd gevormd door Engelse spionnen in samenwerking met het Franse verzet in Frankrijk om verzetslieden ter plekke te bewapenen volgens instructie van draadloze radio operators binnen het Prosper-netwerk. De operators waren daarmee van het grootste belang om correcte informatie over Duitse doelen door te geven aan de SOE en om de verzetslieden in Frankrijk in staat te stellen activiteiten van de Duitsers te saboteren.

Door gebrek aan kundig mannelijk personeel zag Churchill zich in 1942 genoodzaakt ook vrouwen in te zetten in de strijd tegen de Duitsers, iets wat in andere door de Duitsers bezette landen ook gebeurde, zoals in Nederland. Omdat Noor haar training bij de Britse WAAF had afgerond en de SOE wist dat zij tweetalig was benaderden zij haar om als agent in the field voor de SOE’s F-Section in Frankrijk te gaan werken. Noor accepteerde welwillend, op voorwaarde dat zij niemand hoefde neer te schieten of te doden.

Noor wordt ’Madeleine’
Vervolgens leerde Noor in een intensieve training van drie maanden om te overleven in vijandig gebied, wapens en explosieven te gebruiken plus ondervraging en martelingen te doorstaan. Het doorgeven van gecodeerde berichten in morse maakte ook deel uit van deze training, maar hier had Noor zich al in gespecialiseerd tijdens haar opleiding bij de WAAF. Ondanks twijfels van enkele hooggeplaatste medewerkers stond de SOE erop Noor uit te zenden. Voor vertrek maakte men haar Assistant Section Officer: de SOE had Noors kwaliteiten hard nodig in Frankrijk bij gebrek aan geschikte mannen.

Met de nieuwe identiteit van Jean Marie Renier, de codenaam ‘Madeleine’ en een eigen signatuur om gecodeerde berichten door te seinen (namelijk NURSE) stapte Noor aan boord van het RAF vlliegtuig dat haar en een andere spionne in de buurt van het Franse Angers in de Loire Vallei zou droppen, vroeg in de ochtend van 17 juni 1943. Zij waren de eerste twee vrouwen die de SOE naar Frankrijk stuurde om het Prosper– netwerk binnen de F-Section te versterken. Er is een brief van Noor aan de SOE bewaard gebleven waarin ze schrijft dat ze vreselijk gelukkig is en dat ze het groots vindt om in Frankrijk voor de SOE te werken. Ze noemt het zelfs de beste periode van haar leven tot dan toe.

Noor voorafgaand aan haar vertrek naar Frankrijk

Noor voorafgaand aan haar vertrek naar Frankrijk in 1943

Erkenning en onderscheidingen

Binnen de SOE’s F-Section waren zo’n 300 tot 350 mensen werkzaam. Ruim één derde van alle F-Section medewerkers kwam om het leven. Draadloze radio operators kregen in vijandig gebied een levensspanne toegekend van een week of zes. Door de rol van een contactpersoon die een dubbelspion bleek kon de Duitse Gestapo het Prosper-netwerk vrij snel oprollen. Noor slaagde er echter in om meer dan twaalf weken lang berichten door te seinen: zij was als enige operator in Parijs overgebleven, waardoor ze tijdelijk de belangrijkste en gevaarlijkste taak voor de Engelsen in Frankrijk uitvoerde. Uiteindelijk was het niet te danken aan het speurwerk van de Duitsers dat zij Noor konden arresteren, maar aan verraad van een vrouw, eind september 1943.

De Britse prinses Anne onthult het monument op Gordon Square

De Britse prinses Anne onthult het monument op Gordon Square

Toen de Duitsers Noor arresteerden bevond ze zich op slechts 200 meter afstand van het hoofdkwartier van de Gestapo in Parijs. Haar ondervrager had respect voor Noor, die niets prijsgaf, zo blijkt uit bewaard gebleven rapporten. Omdat ze binnen het Gestapo hoofdkwartier twee keer bijna succesvol wist te ontsnappen liet hij Noor vrij snel overplaatsen. Omdat ze door haar ontsnappingspogingen en wilskracht als ‘gevaarlijke gevangene’ bekend stond kwam Noor in verschillende gevangenissen terecht. Op 12 september 1944 arriveerde ze samen met drie andere opgepakte vrouwelijke SOE medewerkers in concentratiekamp Dachau, waar ze twee dagen later alle vier op macabere wijze het leven lieten.

Voor haar oorlogsinspanningen ontving Noor postuum het Britse George Cross, één van de drie die na de Tweede Wereldoorlog zijn uitgereikt aan vrouwen. Hiermee is Noor een ‘Member of the Most Excellent Order of the British Empire’. Frankrijk eerde haar met het Croix de Guerre avec Etoile de Vermeil. Inmiddels is in het Parijse Suresnes een ‘Cours Madeleine’ en een basisschool naar haar vernoemd. Ook is daar een permanente tentoonstelling over Noors leven te bezichtigen. Meer recent, op 9 november 2013, onthulde de Britse prinses Anne een bronzen buste op Gordon Square in Londen ter nagedachtenis aan Noor. Dit is het eerste oorlogsmonument voor een (gedeeltelijk) Zuid-Aziatische moslima.

Welkom rolmodel?
Met haar bijzondere Indiaas-Amerikaanse achtergrond en heldhaftige oorlogsinspanningen zal Noor voor velen zonder meer een welkom rolmodel zijn. Maar wie zich laat leiden door de nadruk die de media legt op haar moslim-zijn zonder zich enigszins te verdiepen in de eclectische origine van Noors overtuiging en de motivatie voor haar handelen kan gemakkelijk ten prooi vallen aan misplaatste generalisatie en stereotypering.

Noors verhaal laat ons bovenal zien hoe een jonge vrouw ervoor koos om in oorlogstijd boven haar eigen omstandigheden uit te stijgen en zich hartstochtelijk in te spannen om vanuit haar bezielde overtuiging een vreedzame strijd te leveren voor een groter goed en het grotere geheel: het welzijn van anderen, ongeacht hun geslacht, afkomst, status of religie.

 

Het is nog niet duidelijk wanneer Enemy of the Reich: The Noor Inayat Khan Story in de Lage Landen te zien zal zijn.

Comments

This post is also available in: English

Geef een reactie