Rol van geometrie in islamitische kunst

© Dana Awartani

© Dana Awartani

Dana Awartani is een ervaren, traditionele kunstenares die Saoedi-Arabië en het Verenigd Koninkrijk als uitvalbasissen heeft. Van het doen heropleven van historische ambachten uit de islamwereld heeft ze haar doel gemaakt. Daarom werkt ze met een uitgebreide reeks materialen zoals keramiek, natuurlijke kleurstoffen en houtwerk, met eeuwen van islamitische geometrie en patronen als inspiratiebron. Een Q&A met Dana Awartani.

 

Kan je wat vertellen over jezelf als kunstenares?

“Ik ben er eigenlijk van overtuigd dat ik een geboren kunstenares ben. Ik ben altijd al bezig geweest met kunst en toen ik 14 werd, wist ik dat ik een kunstenares wilde zijn. Ik verhuisde naar Londen om te studeren aan de universiteit en haalde een diploma kunst en design en een bachelor beeldende kunst, allebei aan het Central Saint Martins College of Art and Design. Aan die universiteit studeren was zo’n geweldige ervaring! Ik leerde er hoe ik mijn kunst kon ontwikkelen op een professioneler niveau en was er omringd door de meest getalenteerde kunstenaars die uit alle hoeken van de wereld kwamen. Tot dan toe was mijn werk altijd behoorlijk hedendaags geweest. Ik deed veel installaties en 3D-kunst, die onderwerpen van de moderne Saudische samenleving aan de kaak stelden. Later studeerde ik aan de Princes School of Traditional Arts, waar mijn passie voor islamitische kunst pas echt opbloeide. Ik behaalde er niet alleen een master maar werd er ook blootgesteld aan een totaal nieuwe manier van ‘kunst’ creëren en ernaar te kijken. Ik raakte totaal geobsedeerd door wat ik daar leerde en ontwikkelde op mijn beurt een diep respect voor de principes van traditionele kunst. Mijn werk veranderde drastisch, zowel het materiaal dat ik gebruikte als wat ik besprak. Tegenwoordig wil ik voornamelijk de verborgen betekenissen in islamitische kunst afbeelden door symboliek in patronen en kleuren te gebruiken. Ik combineer traditionele technieken en concepten om stukken te creëren die een vleugje moderniteit uitstralen. Ik stel nu mijn werk wereldwijd tentoon en geef workshops om het bewustzijn over islamitische kunst in de regio aan te wakkeren. Daarnaast train ik nu ook bij een meester in boekverluchting in Turkije en hoop ik binnenkort mijn idjaza te behalen, een certificaat boekverluchting.”

Aan welk project ben je nu bezig?

“Ik werk aan een reeks schilderijen voor de Abu Dhabi Art Fair die binnenkort plaatsvindt. Deze schilderijen zijn gebaseerd op het verhaal over de zes dagen van de schepping in de islamitische traditie. Het is echt een spannend project want ik ben een nieuwe schildersmethode aan het ontwikkelen die ik nooit eerder heb gebruikt. Ik combineer de technieken die ik toegepast heb bij mijn geometrische tekeningen met de traditionele boekverluchting. Het wordt dus een mooi evenwicht tussen de twee.”

© Dina Awartani

© Dana Awartani

Wat is een ‘islamitisch kunstenaar’?

“Ik zou het definiëren als iemand die kunstwerken creëert geïnspireerd op islamitische kunst, cultuur en traditie. Ik ben wel niet echt een fan van die term. Bij gebrek aan een betere beschrijving heb ik die gebruikt. Tegenwoordig moet alles gedefinieerd of gelabeld worden; niets kan zomaar zijn wat het is. Ik zou mezelf graag beschouwen als een kunstenaar, basta. Dan beperk ik mezelf en mijn creatieve ontwikkeling niet tot een bepaalde titel, want ik weet niet welke weg mijn kunst me zal doen inslaan in de toekomst. Het kan volledig veranderen!”

Wat is jouw definitie van islamitische kunst en wat betekent het voor jou?

“Islamitische kunst kan je best beschrijven als sacrale kunst. Het is kunst die puur in het belang van spirituele en religieuze toewijding en expressie wordt gemaakt, eerder dan kunst gebruikt om de persoonlijke boodschap of het verhaal van de kunstenaar uit te drukken. Traditioneel gezien maakt de kunstenaar zichzelf volledig los van enige lof of erkenning van zijn/haar werk. Daarnaast omvat en drukt islamitische kunst islamonderricht uit, of dat in duidelijke vormen zoals kalligrafie of miniaturen is of abstracter met geometrie en arabesken. Het werd ook al vergeleken met een vorm van dhikr, het herdenken van God. Dit is op zijn beurt een creatievere manier van aanbidden.
Voor mij persoonlijk is islamitische kunst een manier om meer te ontdekken over mijn eigen godsdienst vanuit een ander perspectief en een andere aanpak. Ik beschouw het ook als een manier om mezelf te ontdekken. Met elk stuk dat ik maak, leer ik iets nieuws en onschatbaars.”

© Dina Awartani

© Dana Awartani

Wat inspireert je?

“De meest inspirerende tijden voor mij zijn wanneer ik op reis ben in landen waar meesterwerken van islamitische kunst en architectuur aanwezig zijn. Onlangs ben ik in Turkije en Iran geweest, wat een fantastische ervaring was omdat ik een variëteit aan Ottomaanse en Safavidische kunst kon aanschouwen. Ik zou ook graag Marokko en India bezoeken; twee heel inspirerende plaatsen voor een kunstenaar. Spijtig genoeg zijn er weinig islamitische tentoonstellingen waar ik werken kan zien die gelijkaardig zijn aan wat ik doe, maar ik heb ondervonden dat hedendaagse kunstshows bijwonen ook heel belangrijk is. Ik ben net terug van de Biënnale van Venetië. Het was een geweldige eye-opener om helemaal omringd te zijn door allerlei soorten creativiteit en kunst met verschillende achtergronden, culturen en religies. Ik ben ervan overtuigd dat ik me als kunstenares moet blootstellen aan verschillen kunstvormen. Het is gezond om een breed begrip van kunst als een bigger picture te hebben. Ik ben al aangenaam verrast geweest door dingen die mij inspireerden!”

Kan je ons vertellen waarom je zo geïnteresseerd ben in traditionele islamitische patronen?

“Islamitische kunst is voornamelijk opgebouwd uit patronen vanwege de afwezigheid van figuratieve afbeeldingen en iconen, om te voorkomen dat deze kunst een vorm van aanbidding wordt. Dit heeft ervoor gezorgd dat een heel rijk en divers spectrum van motieven ontstaan is, gaande van florale motieven naar meer gestructureerde, geometrische composities. Als je iemand bent die islamitische kunst maakt, zal je werk dus hoogst waarschijnlijk bestaan uit patronen. Wat me het meest bevalt en ik het meest respecteer, is dat patronen zo divers zijn en ze toch een gemeenschappelijke regel delen. Het idee van symmetrie, harmonie en structuur vormt bij patronen een rode draad. Neem nu bijvoorbeeld de kunst van boekverluchting. Op het eerste zicht zou je denken dat de kunstenaar zich complete creatieve vrijheid heeft toegeëigend en een willekeurige reeks van bloemmotieven heeft gecreëerd. Maar als je de opstelling beter bestudeert, zie je dat ze zijn opgebouwd uit proportionele spiralen die herhaaldelijk terugkomen in het ontwerp. Niets is willekeurig, geen enkel patroon is samengesteld zonder de harmonische regels te gehoorzamen die behoren tot de basisprincipes van islamitische kunst in het algemeen. De reden hierachter is de filosofie om de harmonie die alles op deze aarde kenmerkt te omhelzen en over te brengen met patronen.”

© Dana Awartani

© Dana Awartani

Waarom is geometrie zo belangrijk in islamitische kunst en wat betekent het voor jou?

“De rol die geometrie in islamitische kunst speelt is zo cruciaal dat het kan gezien worden als de basis ervan, als een leidraad. Elk element van islamitische kunst is vervlochten met geometrische verhoudingen die worden gebruikt om een verhaal te vertellen. Neem nu kalligrafie. Elke letter wordt opgebouwd met heel strenge geometrische metingen die moeten gerespecteerd worden. Zo ook miniatuurschilderen en handschriftverluchting, waarbij de opmaak van een pagina samengesteld wordt door geometrische principes te gebruiken. Het duidelijkste voorbeeld is islamitische architectuur. Zo is de Rotskoepel in Jeruzalem gebouwd op een achthoekige basis, met een cirkelvormige koepel. Dit is niet enkel omdat het architectonisch gezien de degelijkste en sterkste structuur is om de koepel te ondersteunen, het weerspiegelt ook het idee dat “acht engelen de troon zullen dragen op de Dag des Oordeels” zoals vermeld in de Koran. Geometrie heeft altijd een innerlijke en uiterlijke betekenis. Zoals ik eerder al zei: geen vorm of aantal wordt zonder erbij na te denken gebruikt; het heeft zowel een praktische als een symbolische rol te spelen. Daarom ben ik zo gefascineerd door sacrale geometrie. Ik wil altijd ontdekken wat elk aspect betekent en waarom het werd gebruikt. Geometrie kan worden gebruikt als een zeer gesofisticeerde en visueel elegante taal voor wie haar begrijpen.”

© Dana Awartani

© Dana Awartani

Je werkt met materialen zoals handschriftverluchting, parket, keramiek, gebrandschilderd glas, miniatuurschilderen en mozaïek. Waarom kies je voor dergelijke historische ambachten?

“Ik hou ervan om historische middelen te gebruiken omdat ze zo puur zijn. Ik ben er persoonlijk van overtuigd dat het geperfectioneerde en onberispelijke technieken zijn. Veel hedendaagse methodes halen hun mosterd bij deze historische technieken maar de kwaliteit van het werk komt in gevaar door machines te gebruiken omdat dat goedkoper is, om massaproductie mogelijk te maken. Veel tegel- en houtwerk is weliswaar geïnspireerd door traditionele patronen en kleuren, maar wordt niet meer handgemaakt. Vaak wordt het met de machine gemaakt en zijn de materialen zelf meestal goedkoop of chemisch, wat veel van de esthetische waarde wegneemt. Wanneer ik zoveel tijd en energie stop in mijn werk, dan moet ik de puurste en natuurlijkste materialen gebruiken. Zo verkies ik natuurlijke kleurstoffen die ik zelf maak boven verf kopen in een winkel. Door natuurlijke materialen te gebruiken, heb ik de garantie dat mijn werken eeuwig zullen meegaan en dat de kleuren niet zullen vervagen na een aantal jaar. Kant en klare verf daarentegen begint na een twintigtal jaar te vervagen omdat ze veel onnatuurlijke chemicaliën bevat. Het eigenlijke proces van kunst creëren is waarschijnlijk het belangrijkste aspect van mijn werk.”

Wat heeft jouw werk te bieden aan de islamitische wereld?

“Ik hoop voornamelijk dat mijn werk de islamitische wereld trots maakt op haar prachtige erfgoed en cultuur. Ik probeer ook een ietwat mystiekere en spirituele kant van islam te laten zien. Hoewel onbekend voor veel mensen, bestaat deze zijde wel degelijk. Ik denk dat veel mensen met verschillende religies en culturen zich makkelijk verbonden voelen met dat aspect omdat het veel gemeen heeft met andere godsdiensten. Het is vandaag belangrijker dan ooit om te proberen de islam op een positieve manier af te beelden, de schoonheid achter de religie te tonen en mensen te herinneren aan wat de islamitische heerschappijen zoal bereikt hebben in het verleden.”

© Dina Awartani

© Dana Awartani

De maand Ramadan is een inspirerende tijd voor velen. Waaraan denk jij als je aan Ramadan denkt?

“Voor mij persoonlijk is Ramadan een tijd waarin ik zoveel mogelijk tijd met mijn familie doorbreng, en is het een tijd van verjonging. In mijn ogen hebben moslims geluk dat ze verplicht zijn om aan Ramadan deel te nemen. Het gaat niet enkel om vasten en bidden; het is een tijd waarin je je echt kan concentreren op het verbeteren van jezelf en je leven. Het is die ene maand in het jaar waarin je een stapje terug kan nemen, vertragen en je leven te herwaarderen. Je kan proberen er iets beters van te maken en ervoor te zorgen dat je zo gelukkig en gezond bent als je maar kan zijn.”

Hoe beïnvloedt Ramadan je werk?

“De tijd vertraagt sterk tijdens deze maand en over het algemeen is er minder afleiding in mijn leven. Dit geeft me de tijd om me te focussen op mijn werk. Ramadan beïnvloedt mijn kunst niet noodzakelijk op een directe, diepgaande manier omdat ik als artiest constant geïnspireerd moet zijn, ongeacht de tijd van het jaar. In mijn werkgebied moet ik altijd bijlezen over religieuze onderwerpen om nieuwe ideeën te ontwikkelen voor toekomstige werken.”

Beschouw je kunst maken als een deel van de manier waarop je je geloof uitdrukt en als een deel van de manier waarop je je geloof beleeft?

“Mijn geloof is iets tussen God en mij en is iets heel persoonlijks. Ik projecteer geen specifieke religieuze standpunten in mijn kunst omdat dat de aard van mijn werk zou veranderen. Mijn werk gaat meer over het promoten van het islamitisch geloof en mensen erover te onderwijzen vanuit een ander perspectief, dan over mijn eigen standpunten.
Er zijn zoveel manieren waarop je je geloof kan uitdrukken. Op een minder voor de hand liggende manier zou ik mijn kunst als een vorm van aanbidding kunnen beschouwen. Rumi vatte perfect samen wat mijn werk voor mij betekent toen hij zei: “Laat de schoonheid van waar je van houdt zijn wat je doet. Er zijn duizend manieren om te knielen en de aarde te kussen.”

Welke memorabele antwoorden heb je al gekregen op je werk?

“Het meest memorabele is wanneer mensen verrast zijn wanneer ze de verborgen betekenis achter geometrie leren kennen. Ik vind het zo leuk wanneer mensen interesse tonen in dat aspect van mijn werk. Het leidt hen ertoe islamitische kunst niet enkel als iets decoratiefs te zien, maar ook als iets dat zeer gesofisticeerd en intellectueel is. Ik herinner me een boeddhistische Amerikaan die ik ontmoette op de Biënnale van Venetië die erin slaagde de link te leggen tussen mijn werk en zijn eigen geloof. Hij zag veel gelijkenissen tussen verschillende concepten in de islam en het boeddhisme.”

© Dina Awartani

© Dana Awartani

Wat zijn jouw doelen als kunstenares?

“Mijn hoofddoel is om de mensen rondom mij te inspireren en te onderwijzen. Ik wel hen leren liefhebben en respect te hebben voor islamitische kunst, iets wat spijtig genoeg een stervende traditie aan het worden is. Ik heb het gevoel dat het mijn plicht als moslim en Arabische is om mijn religie en cultuur voortdurend te promoten en in een positief daglicht te plaatsen. Ik droom van de dag waarop moslims niet langer dat vreselijke stigma zullen dragen en waarop mensen overal ter wereld al het goede en de schoonheid in onze godsdienst zullen zien. Dat ene wat ik daarvoor kan gebruiken als werktuig is mijn kunst. Ik ben er echt van overtuigd dat kunst één van de meest treffende en indrukwekkende manieren is om een boodschap uit te sturen. Het is een visuele taal die iedereen kan herkennen. Daarnaast hoop ik de toekomstige generatie te onderwijzen over islamitische kunst. Het is zo jammer dat telkens wanneer kunstonderwijs gegeven wordt op school, dat is gebaseerd op westerse teken- en schilderstechnieken. Je leert nooit iets over je eigen cultuur.”

Is er een kunstwerk waar je het meest trots op bent?

“Ja, absoluut: “Al Samawat Al Mubarika” (“De Gezegende Hemelen”). Het is een groot, vierkant, keramisch stuk van twee meter groot dat bestaat uit ongeveer 6000 losse tegels die ik stuk voor stuk heb gemaakt en geglazuurd. Ik ben erg gehecht aan dit stuk omdat het me zes maanden heeft gekost om het te maken. Geen enkel ander kunstwerk heeft me zoveel tijd gekost en het was een stuk waarbij ik een nieuwe, zeer effectieve techniek heb geleerd: zellidj. Elke tegel moest perfect zijn want anders zouden ze uiteindelijk niet samen passen. Het was dus extreem arbeidsintensief, maar hierdoor leerde ik wel de echte betekenis van geduld en doorzettingsvermogen.”

© Dana Awartani

© Dana Awartani

Heb je een bijzondere Ramadan-wens voor onze lezers?

“Ik hoop dat iedereen een gezegende maand doormaakt en dat al hun gebeden en wensen aanvaard zullen worden. Voor wie vast in de landen waar heel lange uren van vasten gelden, hoop ik dat deze maand niet moeilijk zal zijn. Als laatste hoop ik dat iedereen die over mijn werk leest, geïnspireerd zal raken en meer zal willen leren over de zo complexe en mooie kunstvorm die islamitische kunst is.”

Vertaald door Tine Lavent.

Comments

This post is also available in: English