Reeks LIJF: De ogen van Sedira

 

LIJF/  جسم

In de reeks LIJF gaan we op zoek naar de beeldtaal over lichamelijkheid van tien kunstenaressen die aan de slag gaan met hun islamitische achtergrond. Hoe creëren zij een nieuwe manier om naar lichamen en lichamelijkheid te kijken? In dit eerste artikel focussen we op de blik van Zineb Sedira. In haar beeldend werk bevraagt Sedira in de eerste plaats de blik waarmee haar landgenoten – Fransen, Engelsen – naar vrouwen met een Algerijnse achtergrond kijken.

 

Zineb Sedira

Silent Sight, 2000 | © Zineb Sedira

Only her eyes would remain the same

In 2000 verschijnt de video ‘Silent Sight’ van de Franse beeldkunstenares Zineb Sedira. Op de scherpe tonen van een viool worden we tien minuten lang meegezogen in een blik die jaren, decennia, eeuwen van herinnering in zich mee lijkt te dragen. De stille ogen van Sedira aarzelen, staren, en troosten. Op de achtergrond mijmert een stem over vroegere reizen naar Algerije. Als een kind vertelt Sedira ons wat ze voelde wanneer haar moeder bij aankomst in Algiers haar haik (sluier) aantrok: I remember as soon as we got off the plane and arrived at her home, she would open the case and put it out. She would change into it. She would become it.

Zineb Sedira (°1963) groeide op als dochter van Algerijnse immigranten in de Parijse voorstad Gennevilliers en verruilde in 1986 Frankrijk voor Engeland. Ze studeerde er beeldende kunsten aan het Central Saint Martins. Vandaag woont en werkt zij in Londen.

Yes, my work is testimonial, and it should be accepted as art

Sedira noemt zich een feministische kunstenares. Dat het persoonlijke politiek is, zoals het feministische motto luidt, laat ze zeer duidelijk zien in haar vroege werk. Sedira filmt en fotografeert haar familie, en laat hen getuigen over hun ervaringen met oorlog, migratie en afstand. Daarbij geeft ze een centrale plaats aan de vrouwen in haar familie: haar moeder, haar dochter, zijzelf.

Kijk dan, vraagt ze: hoe worden wij gemaakt? Hoe zijn we op deze manier verworden – door welke machtsverhoudingen? Aan welke blikken zijn wij onderhevig? Het is een politieke vraag, die Sedira op een erg intieme manier behandelt.

In Sedira’s werk antwoorden de vrouwen op de blik waarmee ze door anderen bekeken worden. Zo ook in Silent Sight, waarin de kunstenares in de voice-over spreekt over versluieren, over de impact van de sluier van haar moeder op de kleine Zineb, terwijl ze de kijker minutenlang recht in de ogen kijkt. Met haar trage getuigenis creëert ze een ruimte van ‘intieme onrust’ tussen de kijker en zichzelf. Sedira kaatst de blik terug.

I will continue to research art as a device for resistance and revolution

Met haar persoonlijke portretten zet Sedira haar kunst in als instrument voor politiek verzet. “Mijn kunst,” stelt zij, “geeft vaak commentaar bij zaken waaraan niet voldoende aandacht wordt besteed. Ik vind het belangrijk kunst te benutten om specifieke situaties en ideeën uit te drukken, te bekritiseren of voor het voetlicht te plaatsen. Doorheen de geschiedenis zijn kunst en verzet steeds nauw met elkaar verbonden geweest.”

Zineb Sidera

Self-Portrait or the Virgin Mary (2000) | © Zineb Sedira

Bewaarders der beelden

Zowel in Silent Sight als in een ander vroeg werk van Sedira, Self-Portrait or the Virgin Mary (2000), zien we duidelijk hoe de kunstenares een specifieke beeldtaal ontwikkelt om die weerbarstige blik vorm te geven.

Self-Portrait or the Virgin Mary is een bijna monochroom witte afbeelding van een gesluierde vrouw, op de rug gefotografeerd. Deze eenvoud in vorm en kleur is kenmerkend voor Sedira. In haar kleurgebruik kiest de kunstenares voor grote monochrome vlakken, overwegend in wit en blauw (zie ook haar latere aandacht voor de Middellandse Zee).

Sedira’s kunst omvat zowel fotografisch materiaal als bewegend beeld; maar in essentie toont zij ons telkens opnieuw intieme portretten. De vrouwen onder haar blik vormen tegelijk onderwerp van haar aandacht én kritische ‘tegenzichten’: een eindeloos protest tegen het bekeken worden met reducerende blik. De intieme beelden van Sedira scheppen een moeilijke ontmoeting.

In haar vroege werk gaat Sedira expliciet aan de slag met de sluier als beeldend symbool voor stereotiepe beeldvorming over moslimvrouwen – en voor de reductie van migrantenvrouwen tot moslimvrouwen. Silent Sight en Self-Portrait or the Virgin Mary zijn subtiele bevragingen van de manier waarop de sluier door Westerse kijkers gepercipieerd wordt. Uit de reacties van het publiek, zegt Sedira, bleek dat kijkers zowel de schoonheid van het werk konden zien, maar ook een ongemakkelijk, onrustig gevoel ervoeren, omdat zij geleerd hadden de sluier te zien als een symbool voor onderdrukking.

I remember I would ask myself: Could she still hear me? Could she still see me?

Sedira’s portretten praten – letterlijk. Taal en beeld zijn integraal met elkaar verbonden; dit blijkt zowel uit de religieuze taal in de titels van Sedira’s fotografisch werk (Self-Portrait or the Virgin Mary; Trinity), als uit de manier waarop zij taal gebruikt in haar videomontages. De vrouwen in Sedira’s werk communiceren in diasporische taal – een concept waarmee de kunstenares een tussentaal aanduidt, een taal die wel begrepen maar niet gesproken wordt. Met de video’s wil Sedira een ruimte scheppen waar begrip niet gekoppeld is aan het spreken van dezelfde taal. Het duidelijkst wordt dit in Mother Tongue (2002), waar drie generaties vrouwen met elkaar praten, elk in hun eigen taal.

Zineb Sedira

Mother Tongue, 2002 | © Zineb Sedira

De schoonheid van de ontmoeting

Sedira geeft zelf aan dat het belangrijk is voor haar niet enkel kritische getuigeniskunst voort te brengen, maar daarnaast ook aandacht te hebben voor de esthetiek, de eenvoudige schoonheid van haar kunst. Dit, vertelt de kunstenares, onderscheidt haar werk van documentaire. Schoonheid ligt voor Sedira besloten in de poëzie van spontane, directe beelden: het is geen zoektocht naar perfectie.

Zineb Sedira

Mother, Daughter and I, 2003 | © Zineb Sedira

 

Latere evolutie

In haar latere werk verschuift de beeldtaal van Sedira weg van haar directe, persoonlijke omgeving. In 2004 – het jaar van haar eerste grote solotentoonstelling – reist ze voor het eerst in 15 jaar terug naar Algerije. De reis betekent een breekpunt in haar leven. Gezien de intieme verbondenheid van Sedira’s leven en werk, vertaalt zich dit ook onmiddellijk in haar beelden.

Nog steeds gaat Sedira op zoek naar de manier waarop identiteit gevormd en bepaald wordt door wat ons voorafgaat aan politieke structuren en historische gebeurtenissen, maar niet langer focust ze in haar beelden op de vrouwen uit haar familie. Haar blik verschuift: in haar video’s verschijnen landschappen. De Middellandse Zee krijgt een centrale plaats in haar werk.

I would love her for who she was, whatever it was. I guess I got used to it

Het beeld verschuift, de vragen blijven: hoe bepalen verplaatsing, migratie, en afstand ons leven? Wat kunnen we ons herinneren, en wat moeten we ons herinneren? Hoe worden wij gevormd door de blik van anderen?

In Gardiennes d’Images (2010), drie recente video’s over het omgaan met herinneringen en nalatenschap, komt het heel eigen karakter van Sedira’s kunst naar voren – de combinatie van vrouwelijke strijdbaarheid en schoonheid. Zoals ze zelf zegt: “Als moeder en als artiest ben ik begaan met het overdragen van kennis over generaties heen. In Algerije en andere landen in Afrika en het Midden-Oosten komt het de vrouwen toe de traditie van het verhalenvertellen voort te zetten – een traditie die belangrijk is voor het behoud van culturele identiteit.”

Zineb Sedira

Gardiennes d’images, 2010 | © Zineb Sedira

Comments

This post is also available in: English