Kunst uit de islamitische wereld in Brussel

In het Jubelpark te Brussel bevindt zich niet enkel de Grote Moskee -tevens de zetel van het Islamitisch en Cultureel Centrum van België-, maar ook het Jubelparkmuseum: Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, afgekort KMKG. Hier is een gevarieerde en permanente collectie te vinden van objecten uit de islamitische kunstwereld. De verzameling bestaat uit ongeveer 1200 stukken, waarbij een duizendtal scherven uit Fustat (het oude Caïro) en het tweehonderdtal wapens en wapenrustingen niet zijn meegerekend. Er worden 340 voorwerpen tentoongesteld in de islamzaal van het KMKG-museum.

In vergelijking met andere museumcollecties op het gebied van de islamitische beschaving, meer bepaald die van Parijs, Londen, Berlijn, Kopenhagen, Lissabon en New York, is de collectie van het Jubelparkmuseum eerder klein van omvang, maar wel zeer representatief. Het is bovendien het enige museum in de Benelux dat de stedelijke culturen van de islamwereld oproept. Daarnaast zijn er ook enkele etnografische stukken voorhanden uit de nomadencultuur.

Kunst uit de islamitische wereldDe verzamelde objecten komen uit het uitgestrekte gebied van de islamitische wereld tussen Zuid-Spanje en Noord-India. De voorwerpen dateren uit de periode tussen de zevende eeuw en het begin van de twintigste eeuw. De collectie bestaat uit textiel, keramiek, glas, metaal-, en boekkunst, kalligrafie steensculptuur en enkele architectuuronderdelen.

De islamzaal heeft twee niveaus, met als opvallend pronkstuk het ensemble van houten architectuurelementen, afkomstig uit een kleine moskee uit Noordwest-Pakistan (zie foto links). Dit werd in 1992 aangekocht en vier jaar later aangevuld met drie zuilen uit dezelfde regio. Met de reconstructie is geen realistisch beeld beoogd, maar eerder eenvoud en juistheid. Hiernaast zijn er aan de muren ook enkele fragmenten van mashrabiyya’s (opengewerkte decoratieve wanden van hout). Op deze manier komt de bezoeker al meteen in aanraking met de verfijnde architectuurelementen uit de islamitische wereld.

 

Uiteenlopende schatten

De tentoonstelling is internationaal bekend vanwege de textielcollectie, die voor het grootste deel te danken is aan de schenking en het legaat van de mecenas en textielverzamelaarster Isabella Errera (1869-1929). In het museum zijn vier groepen textiel te onderscheiden. De eerste soort is het Egyptische textiel dat uit het begin van de islamitische periode dateert en aansluit bij de laatantieke en Koptische weefsels. Enkele unieke en ongeschonden stukken zijn het linnen hemd (qamîs) met zijden borduurwerk daterend tussen 1150 en 1230 en de zijden broek (sirwâl) uit de 14e eeuw.

De tweede textielgroep is het Andalusische en Siciliaanse zijden textiel. De verfijning van de Andalusische cultuur is te zien in het stuk textiel van de Nasriden (een islamitische dynastie) uit de 15e eeuw met geraffineerde geometrie en kalligrafie.

Turkse fluweel met  çintamani

Turkse fluweel met çintamani

De Turkse zijden weefsels en fluwelen uit de Osmaanse periode vormen de derde groep. Kenmerkend zijn de grote, krachtige motieven van goud of zilver op een diep-karmijnrode achtergrond, die werd bekomen door gebruik te maken van Armeense kleurstof cochenille. Het çatma-fragment, gekenmerkt door een dichte weefstructuur van zijde en gouddraad, is wellicht het oudste Turkse fluweel ter wereld. Het geeft tegelijkertijd een moderne indruk door het çintamani (“gelukbrengend juweel”)-patroon, dat bestaat uit dubbele golvende lijnen en trio’s van doorboorde schijven in verschillende grootte. In de islamitische wereld roepen de lijnen tijgerstrepen op en de stippen verwijzen dan weer naar de pels van een luipaard. De combinatie van de twee motieven symboliseert kracht en macht, en de benaming toont de positieve betekenis van het patroon.

De vierde en laatste groep omvat het Iraanse en Centraal-Aziatische textiel. De Iraanse fluwelen en lampas-weefsels hebben iets weg van miniaturen. Op andere Iraanse exemplaren staan hofscènes afgebeeld, of taferelen die door tijd- en landgenoten meteen werden herkend en begrepen, zoals de scène met een nachtegaal tussen rozen: het symbool van een minnaar die zich bij zijn geliefde bevindt.

Kunst uit de islamitische wereld

Schaal uit Raqqa

De keramiekcollectie vertegenwoordigt nagenoeg alle types van de negende tot de negentiende eeuw en wordt als volledig beschouwd. Een voorbeeld is een Syrische schaal uit Raqqa. Het is zeldzaam door haar grootte en door de combinatie van kalligrafie en figuratie als versiering. Er is ook een mooi ensemble van lustrekeramiek uit Kashan in Iran. Uit Turkije komen de Iznikschalen en -tegels en een stel unieke Armeense stukken uit Kütahya. Enkele voorbeelden van het te bezichtigen stenenmateriaal zijn een fontein uit de twaalfde eeuw, afkomstig uit Ghazni (Afghanistan), en een marmeren grafsteen van een Egyptische vrouw uit de negende eeuw.

 
 

Bij de metaalkunst is onder andere de helm van Ibn Qalawun te vinden. Op de helm staat er een met goud ingelegde inscriptie waarin de Mamelukse sultan Ibn Qalawun wordt geprezen. Het is een zeldzaam stuk en de inscriptie geschreven in de sierlijke thuluth-stijl is typisch voor de periode van de Mamelukken (1250-1517 in Egypte en Syrië).

Kunst uit de islamitische wereld

Helm van Ibn Qalawun

 

Kunst als onderdeel van de islamitische cultuur

De uitgestalde werken zijn een voorstelling van wat er wordt verstaan onder islamitische kunst, maar geven geen realistisch beeld van de gehele islamitische cultuur. Zij zijn immers objecten die door en voor een beperkte bevolkingslaag werden gemaakt: de rijke klasse van kooplui, de stedelijke bourgeoisie en het hof van de regerende dynasten. Het is daarom niet aangewezen om snel algemene conclusies te trekken over de islamitische leefcultuur op basis van deze collectie.

Tegel (Teheran)

Tegel (Teheran)

Wie de permanente tentoonstelling gratis wil bekijken heeft vrije toegang op elke eerste woensdag van de maand vanaf 13 uur. Een interessant feit is dat de bezoekers virtueel worden gegidst door de Arabische historicus en socioloog avant la lettre, Ibn Khaldun. Hij verstrekt informatie vanuit het bijhorende tijdperk en wordt meermaals geciteerd in de zaal. Kortom: geschiedenis en moderniteit worden op een zodanige manier verweven dat ze veel weg hebben van de befaamde textielen. Een deugd voor het oog, een zegen voor het verstand.

“Wanneer een zichtbaar object harmonieus is in zijn vormen en lijnen,

in overeenstemming met de materie waaruit het gemaakt is, …

dan is het in harmonie met de ziel die het waarneemt,

en [de ziel] geniet dan van het waarnemen van iets dat in overeenstemming is met zichzelf.”

 

– Ibn Khaldun

Praktische informatie: openingstijden, bereikbaarheid en tarieven.

Comments

This post is also available in: English