Hadj tentoonstelling in Rijksmuseum Volkenkunde

Weg naar Mekka © Rijksmuseum Volkenkunde Leiden

‘Road to Makkah’, Abd al-Nasser Gharem © Rijksmuseum Volkenkunde Leiden

Mekka: elke moslim droomt ervan. De onderlinge verbondenheid tussen deze plaats en pelgrims wereldwijd is een elementair kenmerk van de islamitische wereld. In dat opzicht verdient de Nederlandse universiteitsstad Leiden speciale aandacht de komende maanden: twee bijzondere tentoonstellingen en diverse evenementen staan stil bij de historische Leidse interesse in islam en Arabistiek. al.arte bezocht de grandioze tentoonstelling ‘Verlangen naar Mekka’ in het plaatselijke Rijksmuseum Volkenkunde.

De Leidse universiteit staat bekend om haar meer dan 400 jaar oude wetenschappelijke traditie in de Arabistiek. Maar ook islam werd er bestudeerd, vanuit diplomatiek oogpunt. Ooit regeerde het Koninkrijk der Nederlanden namelijk over het grootste moslimland ter wereld: voormalig Nederlands-Indië, ofwel het hedendaagse Indonesië.

Mekka in Leiden

De tijdelijke tentoonstelling ‘Verlangen naar Mekka – De reis van de pelgrim’ in het Leidse Rijksmuseum Volkenkunde maakt deel uit van een veelomvattend programma en wordt geroemd als de eerste grote Nederlandse tentoonstelling die zich volledig richt op de hadj, de jaarlijkse bedevaart naar Mekka. Bij binnenkomst wordt de aandacht van de bezoeker meteen getrokken naar een kubus-achtige constructie van semi-transparante witte gordijnen waarop in blauwe letters relevante Arabische Koranverzen zijn geprojecteerd. Daarbinnen valt vooral een prachtig bewerkte ‘magische’ tuniek op. Een enorme foto van de beklemmende, schier eindeloze bouwactiviteiten in Mekka flankeert de constructie aan een buitenzijde. Dit is één van de werken waarmee de Saudische ‘Magnetism’ kunstenaar Ahmad Mater binnen deze tentoonstelling in de belangstelling staat.

In deze ruimte hangen bordjes aan de muren die allerhande wetenswaardigheden over Mekka en de hadj verhalen, net als in de overige zalen. Echter, in deze eerste zaal tonen diverse videoschermen in beeld en geluid het persoonlijke relaas van Nederlandse moslims die Mekka bezochten in het kader van de bedevaart. Een aantal van de tentoongestelde rekwisieten en hadj souvenirs werd door hen in bruikleen gegeven. Maar hoe interessant de individuele verhalen ook zijn, de kakofonie aan stemmen leidt mijn aandacht enigszins af. Op naar de volgende ruimte! De aangrenzende ronde zaal toont op creatieve wijze statistieken en wetenswaardigheden over de hadj van 2012. Zo leer ik dat een package deal Nederlandse moslims dat jaar tussen de 3500 en 4800 euro kostte.

De tentoonstelling reikt echter veel verder dan de Nederlandse context. Qua opzet is het gebaseerd op de succesvolle tentoonstelling Hajj: Journey to the Heart of Islam die in 2012 duizenden bezoekers naar het British Museum in London trok, waar al.arte eerder over berichtte. Het Rijksmuseum Volkenkunde heeft tal van historische topstukken en kostbare items uit de Londense tentoonstelling in bruikleen. Een mooi voorbeeld is een laat-19e eeuwse mahmal, het rituele middelpunt van de jaarlijkse pelgrimskaravanen sinds de 13e eeuw. In de zalen die volgen worden diverse facetten van de bedevaart uitmuntend belicht, zodat de bezoeker zich een goed beeld kan vormen van zowel logistieke en economische als religieuze en kunstzinnige aspecten ervan.

Hadj in Mekka © Rijksmuseum Volkenkunde Leiden

Hadj in Mekka © Rijksmuseum Volkenkunde Leiden

Hadj: eenheid in verscheidenheid

Wie ‘Verlangen naar Mekka’ bezoekt, kan niet anders dan concluderen dat de hadj een toonbeeld is van eenheid in verscheidenheid. Deze vijfde en laatste ‘zuil’ van islam is een bindende factor die ervoor zorgt dat de talloze socioculturele verschillen tussen moslims onderling voor even wegvallen. Volwassen moslims worden geacht minimaal eenmaal in hun leven de pelgrimstocht naar Mekka te ondernemen, op voorwaarde dat ze hiertoe zowel de middelen als mogelijkheden hebben en zonder dat dit thuisblijvende familieleden in moeilijkheden brengt. De intrinsieke motivatie verschilt van persoon tot persoon en varieert van de doelbewuste overgang van religieuze ervaring naar een meer spirituele beleving, het verkrijgen van sociaal aanzien, het vergeven worden voor zondig gedrag, het afweren van het boze, tot het verlichten van andermans leven na de dood indien de moslim in kwestie door ziekte of gebrek aan middelen de bedevaart zelf niet kan ondernemen.

Bij thuiskomst worden de pelgrims met respect onthaald. Doordat zij aan hun religieuze plicht voldaan hebben worden zij geacht wijzer en verantwoordelijker te zijn. Daarbij beschouwt men hen als ‘dragers’ van baraka (goddelijke zegen)  door hun bezoek aan voor moslims heilige plaatsen. De populariteit van souvenirs uit Mekka en Medina laat zich vanuit dit oogpunt ook verklaren: van flesjes water uit de Zem Zem-bron, gebedskettingen, dadels of sjaals: het heeft allemaal iets extra’s. De bezoekers van de Leidse tentoonstelling kunnen wat dat betreft hun slag slaan in de museumshop. Daar wordt zolang de tentoonstelling duurt een passend assortiment aangeboden.

Kruik voor Zemzem-water © Rijksmuseum Volkenkunde Leiden

Kruik voor Zemzem-water, 1885 © Rijksmuseum Volkenkunde Leiden

Join the caravan!

De hadj faciliteert al eeuwen ontmoetingen tussen moslims vanuit de hele wereld. Vóór de komst van moderne transportmiddelen reisden pelgrims gezamenlijk in een karavaan, meestal te voet of per lastdier. Dergelijke karavanen functioneerden zowel in het hadj-seizoen als daarbuiten, bijvoorbeeld om pelgrims te verzamelen voor de umra (een niet-verplichte bedevaart naar Mekka) of voor ziyarat (het afleggen van bezoeken aan de graven van bekende soefi heiligen en moslimwetenschappers in diverse plaatsen). Ze stelden de individuele moslim in staat om bewust te worden van de eigen achtergrond en cultuur, terwijl tegelijkertijd het besef deel uit de maken van de grotere umma (de moslimgemeenschap wereldwijd) werd gestimuleerd. Bovendien leidde de diverse interactie tot regionale en internationale netwerken in een tijd lang voor social media geboren zouden worden. Maar hoe gingen pelgrims indertijd om met hun reis? Zij schreven erover. En lazen andermans verslagen.

Van kameelzadelaar tot reisverslag

Omdat de meeste reizen maanden, zoniet jaren in beslag namen en vaak nogal riskant waren, begonnen meer en meer reizigers hun ervaringen en inzichten tijdens of na de reis vast te leggen. Ze benoemden interessante kenmerken van het landschap, caravanserais (herbergen voor reizigers en karavanen), waterbronnen en voedselverkopers die ze onderweg ontmoetten, om het toekomstige reizigers gemakkelijk te maken. Sommige auteurs vertelden over de maatregelen die ze namen om de reis te kunnen bekostigen, zoals het verkopen van slaven, koopwaar of eigendommen om zich voldoende voedsel, lastdieren en accommodatie te kunnen veroorlooven. Anderen deelden de geheimen van succesvolle zakendeals, of gaven tips over waar het goed zaken doen was onderweg. Ook in Mekka werd druk gehandeld door zowel pelgrims als kooplieden.

Qiblah kompas, 1582 © Rijksmuseum Volkenkunde Leiden

Qibla-wijzer en kompas, 1582 © Rijksmuseum Volkenkunde Leiden

Omdat dit soort verslagen en verhalen voortkwamen uit de reizen die moslims maakten, werd dit genre rihla (reis) genoemd. Rihla is een afgeleide van rahala, dat qua betekenis teruggaat op kamelenhouderij. Zo was een rahhal iemand die een kameel goed kon zadelen of ervaren was in het per kameel reizen. Op zijn beurt verwijst het woord rahhala naar iemands reislustigheid. Vandaar dat de term rihla hijaziyya gebruikt wordt om het specifieke genre van hadj-gerelateerde reisverhalen aan te duiden, terwijl de rihla sifariyya duidt op de categorie van meer algemene reisverhalen. Vanwege mijn persoonlijke interesse in dergelijke oude reisverhalen en de vaak daarin voorkomende miniatuurschilderingen kon ik tijdens mijn bezoek aan de tentoonstelling mijn hart ophalen aan een selectie uit het magnifieke 17e eeuwse Indiase manuscript Anis al-Hujjaj (‘De pelgrims metgezel’).

@21st century #hadjis

Het is fascinerend om via de Leidse tentoonstelling getuige te zijn van de blijvende invloed die de eeuwenoude hadj-gebruiken uitoefenen op de hedendaagse internationale moslimgemeenschap. De hadj zelf wordt al zo’n dertien eeuwen traditiegetrouw ondernomen in de tweede week van de islamitische maand Dhu al-hijja. De moslim van vandaag voert vrijwel dezelfde handelingen uit als de profeet Mohammed ten tijde van zijn zogenaamde afscheidspelgrimage in 632, die model staat voor alle moslims. Dat deze handelingen nagenoeg hetzelfde zijn gebleven is te danken aan de gedegen instructie in het middeleeuwse verhalengenre van de rihla hijaziyya, moderne hadj-handleidingen en tegenwoordig ook apps. Het Rijksmuseum Volkenkunde biedt daarbij 100 tips voor Nederlandstalige pelgrims to be op Facebook en Twitter.

al.arte actie 

Bij deze tentoonstelling hoort de prachtige catalogus “Verlangen naar Mekka. De hadj in honderd voorwerpen”, samengesteld door Luitgard Mols, die honderd voorwerpen belicht die ook in de tentoonstelling uitgebreid aan bod komen. In samenwerking met het Rijksmuseum Volkenkunde mag al.arte haar lezers vijf gratis exemplaren van deze Nederlandstalige catalogus aanbieden. Wil jij één van de vijf gelukkigen zijn? Hou dan deze week onze Facebookpagina in de gaten en beantwoord de wedstrijdvraag. al.arte selecteert en beloont de vijf beste bijdragen.

Denk je erover zelf op hadj te gaan? Begin in Leiden! ‘Verlangen naar Mekka – De reis van de pelgrim’ – 10 september 2013 t/m 9 maart 2014, Rijksmuseum Volkenkunde, Steenstraat 1, 2312 BS Leiden, Nederland. Het museum is dagelijks geopend van 10.00–17.00 m.u.v. maandag (gesloten).

Comments

This post is also available in: English