Optische illusie als brug naar oneindigheid: Escher meets Islamic art

M.C. Escher, Cirkellimiet IV , 1960, houtsnede Collectie Gemeentemuseum Den Haag © the M.C. Escher Company B.V. www.mcescher.com

M.C. Escher, Cirkellimiet IV , 1960, houtsnede
Collectie Gemeentemuseum Den Haag © the M.C. Escher Company B.V. www.mcescher.com

De meeste Nederlanders zijn bekend met het rijke oeuvre van graficus en landgenoot Maurits Cornelis “Mauk” Escher, die leefde van 1898 tot 1972. Wereldwijd waarderen (en reproduceren) anderen zijn werk vanwege de ‘onmogelijke’ figuren en reeksen metamorfoses. Minder mensen weten dat Eschers uitzonderlijk kundige toepassing van figuren en patronen stoelt op nauwkeurige wiskundige principes die voortkomen uit de wereld van de ‘islamitische’ kunst: twee bezoeken aan het 14e-eeuwse Alhambra in Granada veranderden Eschers kijk op grafiek. Dit staat centraal in een dubbeltentoonstelling die tijdelijk loopt in Amsterdam en Den Haag.

Het is alweer vijftien jaar geleden dat Eschers kunst wijd en zijd tentoon gesteld werd in het kader van de viering van zijn honderdste geboortedag in 1998. Meest memorabel indertijd was de expositie in de Rotterdamse Kunsthal, waar groots werd uitgepakt met speciaal ontworpen digitale en audiovisuele hoogstandjes die de bezoekers de kans gaven de onmogelijke ruimtelijkheid van Eschers ontwerpen meer aan den lijve te ondervinden. Een gedegen en fraai vormgegeven documentaire over Eschers leven, reizen en werk werd dat jaar gepresenteerd; ook werd er een unieke Escher-postzegel uitgebracht.

De huidige dubbeltentoonstelling ‘Escher meets Islamic Art’ in het Tropenmuseum in Amsterdam en ‘Escher & Schatten uit de islam’ bij Escher in het Paleis te Den Haag plaatst Eschers werk in een compleet ander licht. In twee elkaar complementerende exposities wordt de bezoeker ingewijd in de ontwikkeling van Eschers grafische kunst aan de hand van boeiende audiovisuele presentaties, animaties en toepasselijke voorbeelden van (soms eeuwenoude) kunstobjecten uit het Arabische en Perzische taal- en cultuurgebied waar de islam domineerde. Een mooi staaltje vakwerk van de betrokken curatoren en consorten, dat gerealiseerd werd in nauwe samenwerking met de M.C. Escher Foundation en het Londense Victoria & Albert Museum.

Marmeren paneel met geometrische versiering (1350 – 1500), Egypte (Mamlukse periode) Collectie Tropenmuseum

Marmeren paneel met geometrische versiering (1350 – 1500), Egypte (Mamlukse periode)
Collectie Tropenmuseum

Van tipgever tot tentoonstelling

Het verhaal achter deze dubbeltentoonstelling is minstens zo interessant voor wie geïnteresseerd is in kunst uit het bovengenoemde gebied. De Turks-Nederlandse promovendus in spe Hüseyin Sen (1978) tipte het Tropenmuseum over de onlosmakelijke invloed die de overwegend islamitische geometrie op Eschers werk uitoefende en bracht zo de bal aan het rollen. Hüseyin: “Mijn interesse voor Escher is ontstaan tussen 2005 en 2006 toen ik me in het kader van mijn master wetenschapsgeschiedenis en filosofie aan de Universiteit Utrecht ging richten op Arabische wetenschapsgeschiedenis. Ik mocht een workshop ontwikkelen voor een studiereis naar Iran in opdracht van Professor Jan Hogendijk, een Nederlandse specialist op het gebied van Arabische wiskunde en astronomie. Sindsdien geef ik in binnen- en buitenland workshops over de zogenaamde regelmatige vlakverdelingen die Escher zo fascineerden en inspireerden en probeer ik studenten te interesseren voor Eschers werk.”

Regelmatige vlakverdeling

Alhoewel de term ‘regelmatige vlakverdeling’ veel mensen waarschijnlijk weinig zal zeggen is de betekenis ervan minder ingewikkeld dan op het eerste gezicht lijkt. In feite gaat om het niets anders dan het volledig bewerken en benutten van de ruimte die een kunstenaar tot beschikking staat zodat er een volmaakt, al dan niet ritmisch evenwicht wordt gecreëerd in het herhaaldelijk patroonmatig toepassen van figuren en/of motieven.  Hierdoor ontstaat een gevoel van rust, beweging of juist schijnbare oneindigheid; iets dat ook naar voren komt en goed zichtbaar is in de voor de beide tentoonstellingen geselecteerde (islamitische) kunstobjecten. Hoewel Escher de objecten die in de musea in Amsterdam en Den Haag getoond worden zeer waarschijnlijk nooit heeft gezien zijn de overeenkomsten tussen de onderliggende toegepaste wiskundige principes en verhoudingen opvallend. Escher zelf noemde regelmatige vlakverdeling een rijke, onuitputtelijke  inspiratiebron.

Haarlem-Alhambra

Waarschijnlijk maakte Escher voor het eerst kennis met de consequent kunstzinnige toepassing van het wiskundige principe van regelmatige vlakverdeling in het middeleeuwse Alhambra in Granada, het bekende Moorse fort en paleiscomplex in het zuiden van Spanje. Hij bezocht het Alhambra voor het eerst in 1922 na zijn afstuderen als graficus, maar ook vóór deze reis was hij in soortgelijke materie geïnteresseerd. Eschers leermeester S.J. de Mesquita bracht hem aan de Kunstnijverheidsschool in Haarlem de fijne kneepjes van de houtsnedetechniek bij terwijl Escher enthousiast experimenteerde met zijn eigen liefde voor vlakvulling, zoals vele werken uit deze periode laten zien.

M.C. Escher, Wandmozaiek Alhambra, 1922, tekening Collectie Gemeentemuseum Den Haag © the M.C. Escher Company B.V. www.mcescher.com

M.C. Escher, Wandmozaiek Alhambra (1922), tekening
Collectie Gemeentemuseum Den Haag © the M.C. Escher Company B.V. www.mcescher.com

Gefascineerd door de perspectiefwerking van het Moorse kleurgebruik en de schijn van oneindigheid die de symmetrie van verschillende motieven boden kopieerde Escher in het Alhambra diverse tegelpatronen om hun wiskundige aard te kunnen doorgronden. Ondanks zijn inspanningen lukte het Escher in die jaren niet om zich de werking van regelmatige vlakverdeling eigen te maken. In 1936 bezocht hij het Alhambra opnieuw, ditmaal in het gezelschap van zijn vrouw, met wie hij gedurende een aantal dagen schetsen maakte. Tussen 1937 en 1942 werkte hij zijn eigen theorie hierover uit. Eschers oeuvre telt zo’n 100 tekeningen die gebaseerd zijn op de principes zoals toegepast in het Alhambra.

Beredeneerd of begeesterd?

Eschers tekentalent manifesteerde zich reeds op jonge leeftijd. Hij maakte ex-librissen (kunstig vormgegeven eigendomspapiertjes voor in boeken), portretten van mensen en dieren, ‘onmogelijke’ afbeeldingen en hield ervan wiskundige vraagstukken op te lossen waarin gecompliceerd perspectief en compositie een rol speelden. Zijn vader koesterde aanvankelijk nog hoop dat de jonge Escher in zijn voetsporen zou treden als architect. Vergeefs, uiteindelijk, alhoewel Eschers interesse voor bouwkunst en zijn bouwkundige inzicht duidelijk in sommige werken zichtbaar is. Volgens Wim van Sinderen (de samensteller van de grootse Escher-expositie in de Rotterdamse Kunsthal in 1998) getuigt Eschers werk vooral van inspiratie die vanuit observatietalent en helder inzicht is ontstaan; niet zozeer van een beredeneerde benadering. Van Sinderen: “Escher was een kunstenaar die eerder intuïtief en empathisch de wereld tegemoet trad dan analytisch. Hij had een spirituele houding ten aanzien van de hem omringende wereld.”

Hogere wiskunde?

De meesters en vaklieden die islamitische geometrie toepasten in kunst en architectuur kunnen niet als wiskundigen bestempeld worden, meent specialist Eric Broug. Hij leverde een bijdrage aan de prachtig vormgegeven THOTH-uitgave ‘Escher meets Islamic Art’ die hoort bij de dubbeltentoonstelling. Volgens Broug waren die meesters en vaklieden niet bezig met ingewikkelde berekeningen: hun belangrijkste gereedschap bestond uit een passer en een simpele liniaal. En wat blijkt? Elk islamitisch geometrisch ontwerp komt tot stand door het samenspel tussen lijnen, cirkels en bogen; door het benadrukken van lijnen en ruimte ertussen of juist het verdoezelen hiervan met behulp van kleur. Dit is de basis van ontelbare ontwerpmogelijkheden qua patronen zoals we deze kennen uit de islamitische wereld.

Interessant is ook dat een vrijwel altijd begrensd patroon werd ontworpen en uitgewerkt op basis van bepaalde vormen, zoals een vierkant of rechthoek, waarna deze volgens bepaalde regels werd gekopieerd om zo een groter oppervlak te kunnen vullen. Een aardig onderdeel van de tentoonstelling in het Tropenmuseum is een computerprogramma dat bezoekers niet alleen op toegankelijke wijze inzicht biedt in dit principe, maar hen ook in staat stelt hun eigen ontwerp te maken op basis van islamitische geometrische patronen.

 

Ramadan-actie

Nieuwsgierig geworden? ‘Escher meets Islamic Art’ is van 11 juli tot en met 3 november te zien in de Parkzaal van het Tropenmuseum in Amsterdam en bij Escher in het Paleis in Den Haag. Wie beide tentoonstellingen wil bezoeken krijgt korting op de entreeprijs bij het tweede bezoek. En let op: in samenwerking met het Tropenmuseum biedt al.arte.magazine haar lezers een mooie Ramadan-actie. Print onderstaande bon uit en ontvang 20% korting op de entreeprijs van ‘Escher Meets Islamic Art’ in het Tropenmuseum. Geen printer? Laat dan bij de kassa de bon op je mobieltje zien. Alleen geldig tijdens de maand Ramadan 2013.

EMIA

Dit artikel kwam mede tot stand met dank aan het Tropenmuseum te Amsterdam, Mirjam Shatanawi en Hüseyin Sen. Wim van Sinderen kwam aan het woord in “Escher – een achtbaan in de Kunsthal”, een artikel van Peter van Eikelenburg in de Zwolsche Courant d.d. 18-09-1998.

Comments

This post is also available in: English